Eureka ท่องโลกวิทยาการ

เมื่อร่างกายของคุณไม่ได้แก่ตามปฏิทิน แต่มันมีนาฬิกาของตัวเอง คุยกันต่อใน  Eureka ท่องโลกวิทยาการ กับเรื่อง Epigenetics (ภาวะเหนือพันธุกรรม) ตอนที่ 2 ร่วมถอดรหัสวิทยาศาสตร์ระดับโมเลกุลว่าทำไม "การกิน การนอน และการออกกำลังกาย" ถึงช่วยย้อนอายุร่างกาย (Biological age) ที่วัดด้วยนาฬิกาอีพีเจเนติกส์ (Epigenetics Clock) พร้อมเจาะลึกเคสระดับโลกอย่าง Bryan Johnson กับการ Biohacking ย้อนวัยสุดโต่ง และอัปเดตงานวิจัยไทยในการรักษามะเร็งท่อน้ำดีด้วย Epigenetics กับ ดร. ภญ.กฤชติยาภรณ์ คงธนะวานิช (อ.น้ำทิพย์) นักวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ

"พันธุกรรมอาจเป็นสิ่งที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เกิด... แต่เราสามารถเปลี่ยน 'ชะตากรรม' สุขภาพของตัวเองได้จริงหรือ ?"รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาคุณไปเจาะลึกเรื่องราวของ Epigenetics (ภาวะเหนือพันธุกรรม) พร้อมพูดคุยกับ ดร. ภญ.กฤชติยาภรณ์ คงธนะวานิช (อ.น้ำทิพย์) นักวิจัยด้านชีวสารสนเทศและมะเร็ง ร่วมค้นหาคำตอบว่าทำไมฝาแฝดที่มี DNA เหมือนกันทุกประการ ถึงมี Longevity ที่แตกต่างกันในตอนท้าย ? สวิตช์เปิด-ปิดการทำงานของยีนคืออะไร ? และการปรับเปลี่ยน 'ไลฟ์สไตล์' สามารถย้อนอายุชีวภาพ (Biological Age) ให้เราดูเด็กและแข็งแรงขึ้นได้จริงหรือไม่ ?มาร่วมเปิดมุมมองใหม่ทางวิทยาศาสตร์ที่จะช่วยให้คุณเข้าใจการดูแลสุขภาพ ตั้งแต่ระดับเซลล์ไปจนถึงการป้องกันโรคมะเร็งอย่างมีเหตุผลและมีงานวิจัยรองรับ

ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาเราไปพูดคุยกับคุณจรูญ เลาหเลิศชัย อีกครั้ง เพื่อถอดรหัสปรากฏการณ์ทางอุตุนิยมวิทยาที่มีความซับซ้อนและส่งผลกระทบโดยตรงต่อชีวิตประจำวันและสภาพอากาศในประเทศไทย ในตอนนี้ เราจะไปทำความเข้าใจกลไกธรรมชาติที่บงการฟ้าฝน พร้อมฟังมุมมองความท้าทายจากประสบการณ์จริงตลอดหลายสิบปี โดยพูดคุยเกี่ยวกับภาพรวมสาเหตุการเกิดฝนในประเทศไทย เน้นที่กลไกหลักที่ทำให้เกิดฝน ตั้งแต่ลมมรสุม, ร่องมรสุม, พายุหมุนเขตร้อน, คลื่นกระแสลมฝ่ายตะวันออก, คลื่นกระแสลมฝ่ายตะวันตก ไปจนถึงปรากฏการณ์ระดับโลกอย่าง El Niño และ La Niñaนอกจากนี้ จะชวนไปทำความรู้จักกับ IOD (Indian Ocean Dipole) ว่าคืออะไร และส่งอิทธิพลต่อเรื่องภัยแล้งหรือฝนตกหนักในภูมิภาคของเราอย่างไร ปิดท้ายด้วยมุมมองชีวิตนักพยากรณ์จากประสบการณ์ทำงานจริงมานาน 37 ปี ว่าอะไรคือเสน่ห์และความท้าทายที่สุดของอาชีพ "นักพยากรณ์อากาศ" ที่ต้องรับมือกับความผันผวนของธรรมชาติอยู่ตลอดเวลา มาร่วมไขความลับของฟ้าฝนและสภาพอากาศรอบตัวเราไปกับผู้เชี่ยวชาญในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep นี้

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep. นี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาเราไปทำความรู้จักและเปิดบันทึกประสบการณ์ในเส้นทางสายท้องฟ้าของคุณจรูญ เลาหเลิศชัย ผู้คลุกคลีกับการพยากรณ์อากาศในประเทศไทยมาอย่างยาวนานถึง 37 ปี ร่วมเจาะลึกหลากหลายประเด็น ตั้งแต่จุดเริ่มต้นและเบื้องหลังการทำงาน จากบัณฑิตสาชาฟิสิกส์ และแรงบันดาลใจที่ผันตัวเข้าสู่การศึกษาอุตุนิยมวิทยา รวมทั้งงานวิจัยระดับปริญญาโทกับการประยุกต์ใช้ข้อมูลดาวเทียม Landsat TM ตรวจวัด Thermal Plume ในพื้นที่มาบตาพุดว่ามีความสำคัญอย่างไรต่อสิ่งแวดล้อมคุณจรูญ จะถ่ายทอดประสบการณ์ตรงที่กรมอุตุนิยมวิทยา เริ่มตั้งแต่ก้าวแรกในการทำงานที่สถานีอุตุนิยมวิทยาที่เชียงใหม่ เรื่อยมาจนถึงการทำงานที่ส่วนกลาง ทั้งงานวิจัยที่ดำเนินการร่วมกับต่างประเทศ งานสอน และการพัฒนานักอุตุนิยมวิทยารุ่นใหม่ นอกจากนี้ เราจได้เรียนรู้ศัพท์อุตุนิยมวิทยาหลายคำ เช่น ภาพถ่ายดาวเทียม VIS, IR และ Water Vapor รวมถึง "คลื่นกระแสลมฝ่ายตะวันตก" และ "คลื่นกระแสลมฝ่ายตะวันออก" ว่าส่งผลต่อฝนฟ้าคะนองในบ้านเราอย่างไรมาร่วมเดินทางท่องโลกอุตุนิยมวิทยาผ่านมุมมองของผู้เชี่ยวชาญได้ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep. นี้

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ จะเจาะลึกถึงเรื่องราวการเปลี่ยนผ่านจากฟิสิกส์คลาสสิกสู่ "ฟิสิกส์ยุคใหม่" ช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งมีรากฐานสำคัญจากทฤษฎีสัมพัทธภาพและกลศาสตร์ควอนตัม ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะตอบคำถามสำคัญที่ว่า เหตุใด "ประเทศเยอรมนี" จึงกลายเป็นศูนย์กลางทางปัญญาและเป็นมหาอำนาจในการขับเคลื่อนความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ของโลกในระยะเริ่มแรก โดยไล่เรียงปัจจัยสำคัญ 9 อย่าง ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้

เมื่อเอ่ยถึงอนุภาคมูลฐานอย่าง "โบซอน" (Boson) ซึ่งเป็นหนึ่งในเสาหลักของฟิสิกส์ยุคใหม่ หลายคนอาจคุ้นเคยกับชื่อนี้ แต่อาจยังไม่รู้ว่าที่มาของชื่อนี้มาจากนักฟิสิกส์อัจฉริยะชาวอินเดียผู้พลิกหน้าประวัติศาสตร์วงการวิทยาศาสตร์โลกนามว่า สัตเยนทรา นาถ โพส (Satyendra Nath Bose) หรือที่อาจเรียกสั้น ๆ ว่า 'สัตเยน'.รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ในตอนนี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับชีวิตและผลงานอันน่าทึ่งของสัตเยน ตั้งแต่วัยเด็กผู้ฉายแววอัจฉริยะด้านคณิตศาสตร์ จนถึงเรื่องราวน่าทึ่งเมื่อเขาทำคะแนนสอบได้ถึง 110 เต็ม 100 จากการแสดงวิธีทำมากกว่าหนึ่งแบบและมีแบบที่ครูไม่ได้สอน.จากจุดเริ่มต้นของนักฟิสิกส์โนเนมในอินเดีย สัตเยนได้สร้างผลงานเปลี่ยนโลกด้วยการคิดค้นวิธีพิสูจน์สมการการแผ่รังสีของวัตถุดำแบบใหม่ แต่เมื่อส่งไปยังวารสารฉบับหนึ่งกลับไม่ผ่าน เขาจึงเขียนจดหมายถึงไอน์สไตน์เพื่อให้ไอน์สไตน์พิจารณาผลงานของเขา และหากไอน์สไตน์เห็นว่ามีคุณค่า เขาก็ขอให้ช่วยแปลบทความจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาเยอรมันด้วย ซึ่งไอน์สไตน์ก็เห็นคุณค่าและช่วยแปล ทำให้สัตเยนเปลี่ยนจากนักฟิสิกส์โนเนมไปเป็นนักฟิสิกส์ดาวรุ่งทันที ต่อมา ไอน์สไตน์ได้ต่อยอดความคิดของสัตเยนจนกลายเป็น สถิติแบบโบส-ไอน์สไตน์ (Bose-Einstein statistics) และไอน์สไตน์ได้ทำนาย คอนเดนเสทแบบโบส-ไอน์สไตน์ (Bose-Einstein condensate) สถานะที่ 5 ของสสาร ซึ่งนักฟิสิกส์พบว่าเป็นความจริงในอีกราว 70 ปีต่อมา นอกจากอัจฉริยภาพทางวิทยาศาสตร์แล้ว สัตเยนยังเป็นพหูสูตผู้พูดได้หลายภาษา มีความสามารถทางดนตรี และอุทิศตนในช่วงบั้นปลายชีวิตให้กับการเผยแพร่วิทยาศาสตร์แก่ประชาชนในภาษาเบงกาลี รวมถึงฝากผลงานผ่านสถาบันวิจัยที่ตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่เขาอย่าง S.N. Bose National Centre for Basic Sciences ร่วมย้อนรอยเส้นทางเกียรติยศของบุรุษผู้เป็นรากฐานของอนุภาคแห่งจักรวาลไปพร้อมกันใน Eureka ท่องโลกวิทยาการ

ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ ธนกฤต ศรีวิลาศ หรือ เต้ CEO และผู้ร่วมก่อตั้งสื่อวิทยาศาสตร์ The Principia หนึ่งในทีมภาคีนักสื่อสารวิทยาศาสตร์ที่เป็นผู้ดำเนินการกิจกรรมนี้ร่วมกับกรุงเทพมหานคร โดย จะชวนทุกคนทำความรู้จักประวัติการสื่อสารวิทยาศาสตร์ไทย ทั้งในรูปแบบวารสาร ตำรา โทรทัศน์ คอนเทนต์ออนไลน์ มาจนถึงรูปแบบการทำงานของนักสื่อสารวิทยาศาสตร์ไทยในปัจจุบันที่มีความหลากหลายมากยิ่งขึ้น นอกจากผู้ที่ชื่นชอบวิทยาศาสตร์สามารถเรียนจบไปเพื่อทำงานเป็นนักวิทยาศาสตร์ นักวิจัย หรือนักประดิษฐ์ได้แล้ว นักสื่อสารวิทยาศาสตร์ก็ยังเป็นอีกหนึ่งอาชีพในปัจจุบันที่เริ่มหาเลี้ยงตัวได้ในยุคที่ใครก็สร้างคอนเทนต์ได้ และวงการสื่อสารวิทยาศาสตร์ไทยก็กำลังเดินทางไปด้านที่ดียิ่งขึ้น หากคุณเป็นอีกคนที่อยากทำความรู้จักการสื่อสารวิทยาศาสตร์ให้มากขึ้น หรืออยากสร้างไฟในการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ให้มากขึ้น เตรียมพบกับเรื่องราวของนักสื่อสารวิทยาศาสตร์ไทย และภารกิจล่าสุดที่จะรวมตัวกันในอีเวนต์สุดยิ่งใหญ่ได้ใน Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep. นี้

การดำเนินการเพื่อรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Action) มีหลายมิติสำคัญ ไม่ว่าจะเป็น Climate Mitigation การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก, Climate Adaptation การปรับตัวเพื่ออยู่รอด, Loss & Damage การเยียวยาความสูญเสีย และ Means of Implementation กลไกการสนับสนุนเพื่อให้ทุกภาคส่วนสามารถลงมือได้จริง รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep. นี้ เจะพาไปสำรวจแง่มุมของ Climate Adaptation หรือการปรับตัวรับมือการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ โดยแบ่งเป็น 5 ประเภทหลัก ได้แก่ 1 ) Agriculture & Food Security: เกษตรกรรม & ความมั่นคงทางอาหาร2 ) Disaster Mitigation & Management: การจัดการและการบรรเทาผลกระทบจากภัยพิบัติ3 ) Water Resource Management: การจัดการทรัพยากรน้ำ4 ) Ecosystem-Based Adaptation & Coastal Protection: การปรับตัวโดยอาศัยระบบนิเวศ & การปกป้องชายฝั่ง5 ) Resilient Infrastructure & Planning: โครงสร้างพื้นฐานที่ยืดหยุนและการวางแผน ในแต่ละประเภทจะมีตัวอย่างกรณีศึกษาจริงจากประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก ซึ่งประเทศไทยอาจนำบางกรณีมาปรับใช้ได้

ในโลกวิทยาศาสตร์ มีนักวิทยาศาสตร์จำนวนไม่น้อยที่ได้รับการยกย่องตั้งแต่ยังมีชีวิตอยู่ แต่ก็มีบางคนที่ชะตากรรมแตกต่างออกไป พวกเขาเสนอแนวคิดที่ล้ำหน้าเกินกว่ายุคสมัยจนถูกมองว่าเป็นคนเพ้อฝัน ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรง หรือแม้กระทั่งถูกตราหน้าว่าไม่เข้าใจสิ่งที่ตนเองกำลังศึกษา ทว่ากาลเวลาผ่านไป แนวคิดเหล่านั้นกลับได้รับการยอมรับ และกลายเป็นส่วนหนึ่งขององค์ความรู้สำคัญของมนุษยชาติ ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาคุณปรู้จักชีวิตและผลงานของ ฮิว เอเวอเรตต์ ที่ 3 (Hugh Everett III) นักฟิสิกส์ชาวอเมริกันผู้เสนอแนวคิดอันโด่งดังที่เรียกว่า 'การตีความแบบหลายโลก' (Many-worlds Interpretation) ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวทางการอธิบายกลศาสตร์ควอนตัมที่แปลก พิสดาร และชวนให้ตั้งคำถามต่อธรรมชาติของความเป็นจริงมากที่สุดแนวคิดหนึ่งในประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์ และเป็นรูปแบบที่เทียบเคียงได้กับแนวคิดเกี่ยวกับ 'พหุภพ (Multiverse)' ในนิยายวิทยาศาสตร์ เรื่องราวของฮิว เอเวอเรตต์ ไม่ใช่เพียงชีวประวัติของนักฟิสิกส์คนหนึ่งเท่านั้น แต่ยังเป็นบทเรียนสำคัญเกี่ยวกับธรรมชาติของความคิดสร้างสรรค์ การต่อสู้กับกระแสความเชื่อหลัก และคำถามที่ว่าความจริงทางวิทยาศาสตร์นั้น บางครั้งอาจต้องใช้เวลาหลายสิบปีกว่าที่ผู้คนจะมองเห็นคุณค่าของมัน ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep.นี้ เราจะสำรวจชีวิตอันน่าทึ่งของชายผู้เคยถูกดูหมิ่นว่า “โง่สุดแสนจะบรรยาย” แต่ในที่สุดกลับได้รับการยกย่องให้เป็นเจ้าของหนึ่งในแนวคิดที่ทรงอิทธิพลที่สุดของฟิสิกส์สมัยใหม่

รู้ไหมว่า...รอบตัวเรามีความลับที่กำลังกระซิบผ่านความเงียบอยู่ตลอดเวลา ? ในความเป็นจริงโลกใบนี้ไม่ได้เงียบอย่างที่เราคิดแต่มี “เสียง” ที่ทรงพลังอย่างยิ่งซ่อนอยู่เพียงแต่มันเป็นเสียงที่หูของมนุษย์ไม่มีวันได้ยิน นั่นคือ อินฟราซาวด์ (Infrasound) คลื่นเสียงความถี่ต่ำพิเศษที่ต่ำกว่า 20 เฮิรตซ์ ซึ่งมีความสามารถในการเดินทางได้ไกลอย่างเหลือเชื่อข้ามโลก อินฟราซาวด์มีต้นกำเนิดมาจากทั้งปรากฏการณ์ธรรมชาติระดับมหึมาอย่างภูเขาไฟปะทุ แผ่นดินไหว พายุฟ้าคะนอง แสงออโรรา ไปจนถึงกิจกรรมของมนุษย์อย่างเครื่องบินเหนือเสียง และการปล่อยจรวดใน Eureka Ep. นี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาทุกท่านดำดิ่งไปเจาะลึกมิติต่างๆ ที่น่าทึ่งของอินฟราซาวด์ ไม่ว่าจะเป็นการตรวจจับการทดลองอาวุธนิวเคลียร์ระดับโลก ความลับของสัตว์ยักษ์ใหญ่อย่างช้างแอฟริกาและวาฬสีน้ำเงินที่ใช้เสียงนี้สื่อสารกันข้ามมหาสมุทร รวมถึงพาไปดูเทคโนโลยีการตรวจจับ ผลกระทบที่เสียงนี้อาจมีต่อร่างกายมนุษย์ และความเป็นไปได้ในการใช้คลื่นเสียงนี้เพื่อถอดรหัสโครงสร้างภายในของดาวเคราะห์ดวงอื่น เตรียมหูของคุณให้พร้อม (แม้จะไม่ได้ยิน) แล้วไปร่วมเปิดโลกวิทยาการที่ซ่อนอยู่หลังความเงียบใน Ep. นี้กัน

ทำไมห้องที่ปล่อยทิ้งไว้ถึงมีแต่จะรกขึ้น ไม่เคยเรียบร้อยขึ้นเอง ? คำตอบของคำถามเหล่านี้ซ่อนอยู่ในแนวคิดฟิสิกส์อันนลึกซึ้งที่เรียกว่า เอนโทรปี (Entropy) ปริมาณที่มีจุดเริ่มต้นจากความพยายามในการเข้าใจเครื่องจักรไอน้ำในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม โดย รูดอล์ฟ เคลาซิอุส (Rudolf Clausius) และพบว่าเอนโทรปีของระบบโดดเดี่ยวไม่มีวันลดลง จนเปรียบเสมือน ลูกศรแห่งกาลเวลา (Arrow of Time) ที่กำหนดทิศทางEureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ ดร.ธนภัทร์ ดีสุวรรณ อาจารย์ประจำภาควิชาฟิสิกส์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี จะพาทุกท่านไปเรียนรู้รากฐานในอุณหพลศาสตร์ (Thermodynamics) จุดกำเนิดของเอนโทรปี และแนวคิดเรื่อง พลังงานอิสระ (fee energy)จากนั้นจะกล่าวถึงสะพานเชื่อมสู่โลกจุลภาค อันเป็นผลมาจากการปฏิวัติทางความคิดของ ลูทวิช บ็อลทซ์มันน์ (Ludwig Boltzmann) อธิบายเอนโทรปีผ่านจำนวนสถานะระดับจุลภาค (microstate) จนเกิดเป็นสมการพลิกโลกอย่าง S = k ln (Omega) อันเป็นหัวใจของวิชากลศาสตร์เชิงสถิติ (Statistical Mechanics)ปิดท้ายด้วยเรื่องราวของ คล็อด แชนนอน (Claude Shannon) ซึ่งพัฒนาแนวคิด เอนโทรปีเชิงสารสนเทศ  (information entropy) ในวิทยาการสารสนเทศ ซึ่งมีแง่มุมเทียบเคียงกับเอนโทรปีในวิชาอุณหพลศาสตร์และกลศาสตร์เชิงสถิติอย่างน่าทึ่ง เตรียมพบกับการผสานศาสตร์ทั้ง 3 ตั้งแต่ อุณหพลศาสตร์ กลศาสตร์เชิงสถิติ และวิทยาการสารสนเทศ ที่จะทำให้คุณได้มุมมองใหม่ใน Eureka ท่องโลกวิทยาการ Ep. นี้

เมื่อพูดถึงวิกฤตภูมิอากาศ ทุกคนมักนึกถึงอุณหภูมิโลกที่สูงขึ้นหรือภัยแล้งที่รุนแรง แต่ในวันนี้ผมจะพาทุกท่านด่ำดิ่งลงไปใต้ผืนน้ำ เพื่อทำความรู้จักกับภัยเงียบระดับโลกที่นักวิทยาศาสตร์ขนานนามว่าเป็น "ฝาแฝดตัวร้ายของภาวะโลกร้อน" นั่นคือ ปรากฏการณ์มหาสมุทรเป็นกรดมากขึ้น หรือ Ocean Acidification หลายคนอาจยังไม่ทราบว่า มหาสมุทรคือพระเอกผู้อยู่เบื้องหลังการพยุงสมดุลของโลกในวัฏจักรคาร์บอน (Carbon Cycle) โดยในแต่ละปีทางวิทยาศาสตร์พบว่า มหาสมุทรทำหน้าที่ดูดซับแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ส่วนเกินไปถึงประมาณร้อยละ 23 ถึง 30 มีบทวิเคราะห์ที่น่าสนใจระบุไว้ว่า "มหาสมุทรกักเก็บคาร์บอนไว้มากกว่าชั้นบรรยากาศถึง 60 เท่า และดูดซับแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ที่เกิดจากกิจกรรมของมนุษย์ไปเกือบ 30% ซึ่งหมายความว่า มหาสมุทรคือหัวใจสำคัญในการทำความเข้าใจวัฏจักรคาร์บอนของโลก และเป็นตัวกำหนดอนาคตภูมิอากาศของเรา"

เคยสงสัยไหมว่า โลกที่ดูนิ่งๆ ของเรา มีภูเขาโผล่ขึ้นมาได้อย่างไรและมหาสมุทรเกิดขึ้นมาได้อย่างไร ? คำถามเหล่านี้นำไปสู่หนึ่งในแนวคิดที่สำคัญอันหนึ่งที่เปลี่ยนความเข้าใจของมนุษย์เกี่ยวกับโลกไปตลอดกาล รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ep นี้ อาจารย์อัสสุมา สายนาคำ จะพาไปทำความรู้จักกับแนวคิดทวีปเลื่อน (continental drift) ของอัลเฟรท เวเกอเนอร์ (Alfred Wegener) นักวิทยาศาสตร์ชาวเยอรมัน ผู้ที่สงสัยว่า "ทำไมชายฝั่งด้านตะวันตกของทวีปแอฟริกาและชายฝั่งด้านตะวันออกของทวีปอเมริกาใต้ถึงดูเหมือนจิ๊กซอว์ที่ต่อกันได้พอดี? ทวีปทั้ง 2 นี้ เคยเชื่อมต่อกันหรือไม่ จนนำไปสู่แนวคิดที่ว่า "ทวีปต่าง ๆ บนโลกที่เห็นในปัจจุบัน เคยอยู่รวมกันเป็นมหาทวีปขนาดยักษ์ที่เรียกว่า "พันเจีย" (Pangaea) ก่อนจะค่อย ๆ แยกออกจากกันในภายหลัง" และแนวคิดนี้ก็สร้างคำถามสำคัญถัดมา คือ "แล้วอะไรที่ทำให้พันเจีย หรือทวีปทั้งทวีปแยกออกจากกัน ?" แม้เวเกอเนอร์จะมีหลักฐานสำคัญที่ชี้ว่าทวีปต่างๆ เคยอยู่ติดกันจริงๆ แต่ก็ไม่สามารถตอบได้ว่าอะไรทำให้ทวีปเคลื่อนที่ออกจากกัน จนกระทั่งในช่วงศวรรษที่ 20 มีการสำรวจพื้นมหาสมุทร ทำให้พบกลไกการแยกออกจากกันของแผ่นธรณี และ "ทฤษฎีการแปรสัณฐานแผ่นธรณีภาค" (plate tectonics) ซึ่งเป็นกุญแจสำคัญที่จะอธิบายได้ว่าภูเขาโผล่ขึ้นมาได้อย่างไร มาติดตามรับฟังเรื่องราวความเป็นมาของโลกไปพร้อมกันได้ในรายการ  Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอน Plate Tectonics ทฤษฎีแผ่นธรณีแปรสัณฐาน

ในการพัฒนาประเทศให้ก้าวหน้าอย่างยั่งยืน ทรัพยากรที่สำคัญที่สุดคือ “คนที่มีคุณภาพ” การลงทุนในจุดต้นน้ำของระบบวิทยาศาสตร์ด้วยการบ่มเพาะเยาวชนที่มีศักยภาพ จึงเป็นภารกิจสำคัญระดับชาติ รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการในครั้งนี้ จะพาทุกท่านไปทำความรู้จัก คุณอติพร สุวรรณ ผู้เป็นกำลังสำคัญเบื้องหลังการพัฒนาเยาวชนไทยมาอย่างยาวนาน ผ่านโครงการ JSTP หรือ Junior Science Talent Project ของสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ซึ่งริเริ่มโดยผู้ใหญ่ในวงการวิทยาศาสตร์ 4 ท่าน ได้แก่ ศาสตราจารย์ ดร.ยงยุทธ ยุทธวงศ์, รองศาสตราจารย์ ดร. คุณหญิงสุมณฑา พรหมบุญ, ดร.กฤษณพงศ์ กีรติกร และ ศาสตราจารย์ ดร.ยอดหทัย เทพธรานนท์ มาร่วมเรียนรู้และภาคภูมิในผลผลิตและผลงานของการพัฒนาคนทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปด้วยกันในรายการ Eureka ตอนนี้

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้จะพาทุกท่านไปเจาะลึกปรากฏการณ์ทางธรรมชาติที่ทุกคนคุ้นเคยกันดี แต่อาจยังไม่เคยสัมผัสในแง่มุมที่ลึกซึ้งมาก่อน นั่นคือ "รุ้งในธรรมชาติ" ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะมาเล่าเรื่องรุ้งแบบต่างๆ กว่า 10 แบบในธรรมชาติ เช่น รุ้งคู่ (Double Rainbow)รุ้งแฝดสอง (Twinned Rainbow)รุ้งแฝดสาม (Triple-split Rainbow)รุ้งการสะท้อน (Reflection Rainbow)รุ้งสะท้อน (Reflected Rainbow)รุ้งซูเปอร์นิวเมอเรรี (Supernumerary Rainbow)รุ้งแดง (Red Rainbow)รุ้งเมฆ (Cloudbow) และรุ้งหมอก (Fogbow)รุ้งจันทรา (Moonbow)รุ้งเต็มวง (Full-circle Rainbow)รุ้งแนวระดับ (Horizontal Rainbow)รุ้งสเปรย์ทะเล (Sea Spray Bow)รุ้งลูกแก้ว (Glass Bead Bow) นอกจากนี้ ดร.บัญชา จะกล่าวถึงรุ้งปลอม รวมทั้งปรากฏการณ์ทางแสงที่ดูคล้ายรุ้ง แต่ไม่ใช่รุ้ง เช่น การทรงกลด (Halo) บางรูปแบบ และกลอรี (Glory) เมื่อผู้ชมได้ชมคลิปตอนนี้แล้ว จะสามารถแยกแยะได้ว่าปรากฏการณ์ที่เห็นคือรุ้งหรือไม่ ถ้าใช่เป็นรุ้งแบบไหน และถ้าไม่ใช่ เป็นปรากฏการณ์อะไร ซึ่งจะช่วยเปิดมุมมองใหม่ในการสังเกตท้องฟ้าและปรากฏการณ์ธรรมชาติรอบตัวได้อย่างเชี่ยวชาญยิ่งขึ้น

เมื่อท้องฟ้าคล้ำมืดมิด ลมกระโชกแรง และกองทัพก้อนน้ำแข็งจำนวนมหาศาลพุ่งลงมาจากฟ้า เข้าถล่มบ้านเรือน รถยนต์ และพืชผลทางการเกษตรจนเสียหายภายในไม่กี่นาที นี่ไม่ใช่ฉากในภาพยนตร์ แต่เป็นหนึ่งในภัยพิบัติทางสภาพอากาศที่รุนแรงที่มนุษย์ต้องรับมือมาตลอดนับแต่อดีต นั่นคือ พายุลูกเห็บ (Hailstorm) ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะเล่าเกี่ยวกับน้ำแข็งแบบต่างๆ ที่ตกจากฟ้า ทั้งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ เช่น หิมะ (Snow) ฝนน้ำแข็ง (Ice pellet) และ ลูกปรายหิมะ (Snow pellet) ไปจนถึงน้ำแข็งที่เกิดจากมนุษย์อย่าง Blue Ice ที่ร่วงลงมาจากเครื่องบิน เราจะไปเจาะลึกทฤษฎีคลาสสิกอย่าง Up-and-down model ที่เชื่อว่าลูกเห็บวิ่งขึ้นลงในเมฆเหมือนเครื่องเล่นรถไฟเหาะ แท้จริงแล้วถูกท้าทายอย่างไรด้วยทฤษฎีใหม่อย่าง Trajectory model รวมทั้งเมฆแบบต่างๆ ที่เป็นโรงงานผลิตก้อนน้ำแข็งเหล่านี้ ตั้งแต่เมฆ Cumulus congestus ที่ทำได้เพียงลูกเห็บลูกเล็กๆ ไปจนถึงยักษ์ใหญ่อย่าง Cumulonimbus ที่พร้อมสาดลูกเห็บขนาดใหญ่เข้าใส่โลก นอกจากนี้ ยังมีสถิติลูกเห็บขนาดใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ ประเด็นเรื่องความเร็วของลูกเห็บ และชวนไปรู้จัก Hail alley พื้นที่เกิดพายุลูกเห็บบ่อยที่สุดในสหรัฐอเมริกา และสาเหตุเบื้องหลัง ที่สำคัญคือ ตอบคำถามว่าทำไม "เขตอบอุ่น" ถึงเกิดลูกเห็บขนาดใหญ่กว่า "เขตร้อน" อย่างแถบบ้านเรา ? นอกจากนี้จะเล่าถึงเทคโนโลยีที่มนุษย์ใช้ต่อกรพายุลูกเห็บ ตั้งแต่ระบบเรดาร์ตรวจจับอัจฉริยะ และเทคโนโลยีวัสดุที่ใช้ทำหลังคาต้านทานแรงกระแทก เตรียมตัวให้พร้อมเพื่อไขปริศนาเกี่ยวกับก้อนน้ำแข็งจากฟ้าใน Eureka ตอนนี้

ในโลกของควอนตัม มีการทดลองทางความคิดหนึ่งถูกกล่าวขวัญถึงในวัฒนธรรมร่วมสมัยบ่อยครั้ง นั่นคือ "แมวของชเรอดิงเงอร์" (Schrödinger's Cat) ภาพของแมวตัวหนึ่งที่ติดอยู่ในกล่องปิดทึบและถูกอธิบายซ้ำ ๆ ในหน้าหนังสือและสื่อสิ่งพิมพ์ทั่วไปว่า ‘กำลังเป็นและตายในเวลาเดียวกัน’ ได้กลายเป็นสัญลักษณ์อันน่าพิศวงที่แสดงถึงความย้อนแย้งของกลศาสตร์ควอนตัมทว่าในความเป็นจริง ประวัติศาสตร์และเบื้องหลังของปฏิพัทธ์ทางความคิดนี้กลับมีนัยที่ลึกซึ้งและแตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง เพราะมันไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อสนับสนุนความลี้ลับของควอนตัม แต่ถูกคิดค้นขึ้นมาโดย แอร์วิน ชเรอดิงเงอร์ เพื่อ "ท้าทาย" และชี้ให้เห็นถึงความย้อนแย้งของการตีความทฤษฎีทางฟิสิกส์ในยุคนั้น

ในตอนนี้ ดร.ทนงศักดิ์ หาญวงษ์ นักวิชาการอิสระด้านโบราณคดี จะพูดคุยกับ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ เพื่อถ่ายทอดบทเรียนล้ำค่าจากกรณีศึกษาการบูรณะปราสาทตาเมือนธม เพื่อให้เข้าใจว่าการนำชิ้นส่วนหินที่หล่นกระจัดกระจายกลับมาประกอบใหม่จนใกล้เคียงกับสภาพเดิมนั้นต้องผ่านกระบวนการที่ซับซ้อนและละเอียดอ่อนเพียงใด เริ่มต้นด้วยการสำรวจ หน่วยศิลปากรที่ 6 ได้ร่วมมือกับกองทัพภาคที่ 2 เพื่อเข้าตรวจสอบพื้นที่ บันทึกตำแหน่งหินที่หล่น และประเมินสภาพโดยรอบ จากนั้นเข้าสู่การเตรียมงานบูรณะ โดยทหารช่างจากกองกำลังสุรนารีได้เข้ากู้กับระเบิดที่ยังตกค้าง พร้อมทั้งถากถางวัชพืชเพื่อเคลียร์พื้นที่ให้ปลอดภัยและสะดวกต่อการทำงาน เมื่อพื้นที่พร้อมแล้ว นักโบราณคดีก็ทำผังโดยกำหนดรหัสให้กับหินแต่ละก้อนที่หล่น เพื่อให้สามารถติดตามและประกอบกลับได้อย่างถูกต้อง ขั้นต่อมาคือการขุดแต่งโบราณสถาน ซึ่งนอกจากการขุดปรับพื้นที่แล้วยังมีการทดลองประกอบหินหล่นเข้าด้วยกันเพื่อทดสอบความเข้ากันของรูปทรงและตำแหน่ง ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนสำคัญที่สุดคือการบูรณะ ตัวอย่างที่ชัดเจนคือการบูรณะมณฑปปราสาทประธานของปราสาทตาเมือนธมในช่วงปี พ.ศ. 2537–2538 ที่สามารถนำหินกลับเข้าที่เดิมได้อย่างสมบูรณ์จนใกล้เคียงกับสภาพดั้งเดิมมากที่สุด นอกจากกรณีศึกษาที่ปราสาทตาเมือนธมแล้ว ยังมีการกล่าวถึงปราสาทหินสำคัญอื่น ๆ ที่ใช้วิธีอนัสติโลซิส เช่น ปราสาทหินพิมาย ซึ่งเป็นแห่งแรกที่ได้รับการบูรณะด้วยวิธีนี้ รวมทั้ง ปราสาทหินพนมรุ้ง และ ปราสาทหินพนมวัน ที่สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามในการอนุรักษ์และฟื้นฟูมรดกทางวัฒนธรรมไทยให้คงอยู่ต่อไปอย่างยั่งยืน

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้จะพาคุณไปเจาะลึกเรื่องราวทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่ซ่อนตัวอยู่ในกระบวนการ 'อนัสติโลซิส' (Anastylosis) หรือศาสตร์และศิลป์แห่งการคืนชีพโบราณสถาน ซึ่งเป็นกระบวนการบูรณะเพื่อนำชิ้นส่วนดั้งเดิมกลับมาวางประกอบใหม่ให้ใกล้เคียงกับสภาพเดิมมากที่สุด ใน Episode แรกของซีรีส์นี้ ได้รับเกียรติจาก ดร.ทนงศักดิ์ หาญวงษ์ นักวิชาการอิสระด้านโบราณคดี ผู้คร่ำหวอดในวงการบูรณะปราสาทหินมาอย่างยาวนาน ที่จะมาพูดคุยกับ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ เพื่อไขความลับเบื้องหลังสถาปัตยกรรมหินอันยิ่งใหญ่ โดยเเริ่มต้นจากพื้นฐานสำคัญ ได้แก่ องค์ประกอบและภูมิปัญญาแห่งวัสดุ: ไปทำความรู้จักกับวัสดุหลากหลายชนิดที่ประกอบกันขึ้นเป็นปราสาทหิน ไม่ว่าจะเป็นหินทราย ศิลาแลง อิฐ ปูนปั้น ตลอดจนไม้ เหล็ก และตะกั่ว ที่ซ่อนตัวอยู่ภายในโครงสร้างอย่างแยบยล กระบวนการสร้าง: ถอดรหัสจากภาพสลักบนระเบียงคดที่ปราสาทบายน เพื่อดูขั้นตอนการทำงานของช่างโบราณ ตั้งแต่การ ตัด งัด ลาก ขัด และวาง ซึ่งไม่ได้อาศัยเพียงแค่แรงงานและความแม่นยำทางวิศวกรรมเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงความศรัทธาผ่านการบูชาพระวิษณุกรรม ปัจจัยการเสื่อมสภาพ: ในช่วงสุดท้ายของตอนแรกนี้ จะวิเคราะห์ถึงสาเหตุที่ทำให้ปราสาทหินล่มเสื่อมสภาพ ซึ่งมีทั้งปัจจัยทางธรรมชาติ เช่น สภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลง มลพิษทางอากาศ การขยายตัวจากความร้อน-ความเย็น ไปจนถึงตัวการเล็ก ๆ เช่น เกลือ ในขณะที่ไลเคนกลับเป็นสิ่งที่ช่วยปกป้องผิวของวัสดุที่ในปราสาท รวมถึงปัจจัยจากน้ำมือมนุษย์ ทั้งการรื้อทำลายจากความเชื่อที่ต่างกัน หรือความสูญเสียที่เกิดจากไฟแห่งความขัดแย้ง มาร่วมหาคำตอบว่า เราจะรักษาภูมิปัญญาจากอดีตให้คงอยู่สู่อนาคตได้อย่างไรในรายการ Eureka ตอน อนัสติโลซิส: คืนชีวิตให้ปราสาทหิน Episode แรกนี้

เมื่อพูดถึงปรากฏการณ์ที่เขย่าระบบภูมิอากาศโลกอย่างรุนแรงที่สุดในรอบหลายทศวรรษ คำว่า เอลนีโญ และ ลานีญา มักจะปรากฏขึ้นเสมอ ทั้งสองเป็นส่วนหนึ่งของวงจร ENSO (El Niño–Southern Oscillation) ซึ่งยังรวมถึงสภาพเป็นกลางด้วย ENSO เป็นกลไกสำคัญที่นักวิทยาศาสตร์ใช้ในการทำความเข้าใจการเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศโลก โดยอาศัยตัวแปรต่าง ๆ เช่น อุณหภูมิพื้นผิวและอุณหภูมิในระดับลึกของน้ำทะเล ความกดอากาศ ทิศทางลม และการก่อตัวของเมฆ เพื่อให้เข้าใจและติดตาม ENSO ได้อย่างเป็นระบบ นักวิทยาศาสตร์ได้พัฒนาดัชนีสำคัญ เช่น SOI (Southern Oscillation Index) และ ONI (Oceanic Niño Index) ซึ่งช่วยบ่งชี้ระดับความรุนแรงของเอลนีโญและลานีญาได้อย่างชัดเจน แม้คำว่า ซูเปอร์เอลนีโญ จะไม่ใช่ศัพท์วิทยาศาสตร์ แต่สื่อมวลชนใช้เรียกเอลนีโญที่มีความรุนแรงมากเป็นพิเศษ ซึ่งในอดีตเกิดขึ้นเพียง 3 ครั้ง คือปี 1982–1983, 1997–1998 และ 2015–2016 แต่ละครั้งสร้างผลกระทบมหาศาลต่อเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม พร้อมทิ้งบทเรียนสำคัญให้มนุษยชาติ ในตอนนี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะพาผู้ชมไปทำความเข้าใจตั้งแต่พื้นฐานของ ENSO ไปจนถึงการติดตามสถานภาพในปัจจุบัน และชวนคิดต่อว่า โลกของเราอาจต้องเผชิญกับ Super El Niño อีกครั้งในปี ค.ศ. 2026 หรือไม่

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ เราจะพาทุกท่านไปเจาะลึกเรื่องราวของวัสดุที่เปลี่ยนโลกกับหัวข้อ "10 สุดยอดโลหะสร้างอารยธรรมมนุษย์" โดย ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ ซึ่งจบปริญญาเอกด้านโลหะวิทยา จะมาถ่ายทอดเรื่องราวของโลหะผสมที่มีความน่าทึ่ง ทั้งในแง่ของสมบัติทางกายภาพที่เหนือชั้น และการนำไปใช้งานที่สร้างผลกระทบต่อวิถีชีวิตของมนุษย์ตั้งแต่อดีตจนถึงเทคโนโลยีล้ำสมัยในปัจจุบัน สุดยอดโลหะผสมทั้งชนิด 10 ได้แก่Electrum: โลหะผสมตามธรรมชาติของทองคำและเงิน ถูกนำมาใช้ทำเหรียญกษาปณ์ยุคแรกของโลกDuralumin: อะลูมิเนียมผสมที่แข็งแรงแต่มีน้ำหนักเบา เป็นหัวใจสำคัญในการสร้างโครงสร้างเครื่องบินTi-6Al-4V: โลหะผสมไทเทเนียมที่ทนทานและเข้ากับร่างกายมนุษย์ได้ดี นิยมใช้ในอุตสาหกรรมอวกาศและรากฟันเทียมMonel 400: โลหะผสมนิกเกิลและทองแดงที่ทนต่อการกัดกร่อนสูง ใช้ในสภาพแวดล้อมทางทะเลและอุตสาหกรรมเคมีHastelloy: โลหะผสมที่ทนทานต่อกรดและความร้อนรุนแรง เหมาะสำหรับถังปฏิกรณ์นิวเคลียร์และเครื่องจักรเคมีNitinol: โลหะผสมนิกเกิล-ไทเทเนียมที่มีสมบัติ "จดจำรูปร่าง" (Shape Memory) ใช้ในลวดจัดฟันและอุปกรณ์ขยายหลอดเลือดKovar: โลหะผสมที่มีอัตราการขยายตัวทางความร้อนต่ำ ใช้สำหรับผนึกแก้วกับโลหะในอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์Alnico: โลหะผสมอะลูมิเนียม นิกเกิล และโคบอลต์ ใช้สร้างแม่เหล็กถาวรที่มีความเสถียรสูงในมอเตอร์และลำโพงNdFeB (Neodymium): แม่เหล็กที่ทรงพลังที่สุดในโลกปัจจุบัน เป็นองค์ประกอบสำคัญในฮาร์ดดิสก์และรถยนต์ไฟฟ้าInconel: โลหะผสมนิกเกิล-โครเมียมที่ทนความร้อนสูงยิ่งยวด ใช้ในใบพัดเครื่องยนต์เจ็ทและท่อไอเสียรถแข่ง นอกจากความรู้ทางทฤษฎีแล้ว ในรายการจะมีการสาธิตการทดลองที่น่าตื่นตาตื่นใจกับ Nitinol หรือโลหะผสมจดจำรูปร่าง ซึ่งจะแสดงให้เห็นว่าโลหะสามารถกลับคืนสู่รูปทรงเดิมได้อย่างน่าอัศจรรย์เมื่ออุณหภูมิเปลี่ยนแปลง รวมทั้งสภาพความยืดหยุ่นยิ่งยวด (superelasticity) อันน่าทึ่ง.ขอเชิญทุกท่านร่วมเดินทางไปสัมผัสความมหัศจรรย์ของโลหะวิทยาที่ขับเคลื่อนอารยธรรมของเราไปข้างหน้าพร้อมกัน

รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ  ตอนนี้ เราจะพาคุณไปรู้จักฉากทัศน์ที่อาจเป็นจุดจบของเผ่าพันธุ์มนุษย์ ผ่านแว่นตาของวิทยาศาสตร์ที่ทั้งเข้มข้นและน่าตื่นตาตื่นใจ เราจะเริ่มต้นพิจารณาจากจินตนาการในโลกภาพยนตร์ ไม่ว่าจะเป็นภัยพิบัติทางธรรมชาติอย่างใน The Day After Tomorrow และ Deep Impact หรือภัยจากเทคโนโลยีและวิวัฒนาการใน Rise of the Planet of the Apes, The Matrix และ The Terminator ซึ่งภาพจำเหล่านี้จะนำเราไปสู่คำถามที่ว่า ความเป็นจริงในทางวิทยาศาสตร์นั้นมีความเป็นไปได้เพียงใด ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ และคุณยีนส์ ธรณินทร์ เทพวงศ์ จะมาร่วมวิเคราะห์ฉากทัศน์แห่งการอวสาน ซึ่งแบ่งออกเป็นสองแนวทางใหญ่ด้วยกัน ประการแรกคือภัยพิบัติในขณะที่มนุษย์ยังอาศัยอยู่บนโลก เช่น การขยายตัวของดวงอาทิตย์กลายเป็นดาวยักษ์แดง ปรากฏการณ์เรือนกระจกแบบกู่ไม่กลับ การระเบิดของอภิมหาภูเขาไฟ ไปจนถึงภัยจากน้ำมือมนุษย์อย่างสงครามนิวเคลียร์และปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่อาจไม่เป็นมิตรกับผู้สร้างอีกต่อไป ประการที่สองคือ หากในอนาคตมนุษย์สามารถเดินทางออกสู่ห้วงอวกาศได้ เรายังต้องเผชิญกับภัยระดับจักรวาล อาทิเช่น การระเบิดของรังสีแกมมา (Gamma-ray burst) หรือจุดจบของเอกภพอย่าง Big Rip และ Heat Death ซึ่งทุกประเด็นที่กล่าวมานั้นล้วนมีทฤษฎีและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับความน่าจะเป็นในระดับที่แตกต่างกัน ขอเชิญทุกท่านร่วมสำรวจจุดสิ้นสุดเพื่อทำความเข้าใจปัจจุบันให้ดียิ่งขึ้นในตอน "อวสานอารยธรรมมนุษย์ในมุมมองของวิทยาศาสตร์"

นิวตริโน เป็นอนุภาคมูลฐานที่มีจำนวนมากที่สุดในจักรวาล ในทุกๆ วินาที มีนิวทริโนนับร้อยล้านล้านตัว พุ่งผ่านร่างกายมนุษย์โดยแทบไม่มีอันตรกริยาใดๆ เลย เหมือนภูตผีที่ทะลุผ่านตัวเราไป นักฟิสิกส์เชื่อว่าพวกมันเก็บซ่อนข้อมูลสําคัญสำคัญหลายอย่างเกี่ยวกับธรรมชาติเอาไว้ ตั้งแต่โครงสร้างของสสารไปจนถึงวิวัฒนาการของเอกภพ เดิมทีนักฟิสิกส์เชื่อว่านิวทริโนไม่มีมวล จนกระทั่งเมื่อ 25 ปีก่อนได้มีการพบปรากฏการณ์การกวัดแกว่งของนิวทริโน (Neutrino oscillation) ซึ่งได้เปิดเผยให้เราเห็นว่าแท้จริงแล้วนิวทริโนเป็นอนุภาคที่มีมวล แม้ว่ามวลของพวกมันจะมีค่าน้อยมาก ๆ อย่างไรก็ตามกลไกการเกิดมวลของนิวทริโนยังเป็นปริศนาของนักฟิสิกส์ ปริศนานี้อาจช่วยให้เราก้าวข้ามพรมแดนของวิชาฟิสิกส์ที่เรารู้จักในปัจจุบัน ทีมนักวิทยาศาสตร์จากประเทศไทยได้เข้าร่วมกับทีมนักวิทยาศาสตร์นานาชาติ ในการทดลองที่อยู่ลึกลงไปใต้พื้นดินกว่าหนึ่งกิโลเมตร เพื่อตามล่าหาอนุภาคผีนิวทริโน และไขปริศนาของฟิสิกส์พื้นฐานที่อาจนำเราไปสู่อีกมิติของจักรวาล

วันนี้เราจะพาทุกท่านไปสำรวจโลกของ  'โอริงามิ' (#Origami) หรือ #การพับกระดาษ แม้ว่าโดยดั้งเดิมศิลปะการพับกระดาษนี้จะถูกส่งต่อในเชิงวัฒนธรรมและสุนทรียศาสตร์ ทว่าในปัจจุบัน โอริงามิได้พัฒนาไปเป็นเป็นศาสตร์แห่งการออกแบบที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในหลากหลายสาขาวิชา ไม่ว่าจะเป็นการออกแบบเสื้อผ้า อัญมณี มัณฑนศิลป์ สถาปัตยกรรม ไปจนถึงขั้นสูงอย่างวิศวกรรม เคมี ชีววิทยา หรือแม้แต่จักรวาลวิทยา แก่นแท้ของโอริงามิ คือ การใช้ทักษะเชิงเรขาคณิตเพื่อแปลงวัสดุแบนราบสองมิติ ให้กลายเป็นรูปแบบ (pattern) หรือรูปร่าง (shape) ที่มีมิติซับซ้อนทั้งในรูปแบบ 2 มิติ 3 มิติ หรือแม้กระทั่งแนวคิดใน 4 มิติ ผ่านกระบวนการที่เส้นรอยพับมาบรรจบกันจนเกิดจุดตัด มุม และพื้นที่ย่อย ซึ่งกระบวนการเหล่านี้ล้วนมีทฤษฎีบททางคณิตศาสตร์รองรับอย่างแม่นยำ เช่น ทฤษฎีบทของมะเอกาวา (Maekawa Theorem) และทฤษฎีบทของคาวาซากิ (Kawasaki Theorem) นอกจากนี้ เรายังสามารถใช้โอริงามิในการแก้โจทย์ทางคณิตศาสตร์ที่ซับซ้อน เช่น การถอดรากที่ 3 ของ 2 ได้อย่างน่าอัศจรรย์ ในรายการตอนนี้ เราได้รวบรวมแบบพับที่น่าสนใจและทรงคุณค่ามานำเสนอ เริ่มตั้งแต่ความสวยงามของนกเพนกวิน นกกระพือปีก เรือใบ และนกยูงหลากหลายรูปแบบ ไปจนถึงโมเดลที่สามารถหมุนเล่นได้ กล่อง 4 มิติ และดอกกุหลาบคาวาซากิอันลือชื่อ ยิ่งไปกว่านั้น เราจะเจาะลึกถึงแบบพับมิอุระ (Miura-ori) ซึ่งเป็นพื้นฐานของกลไกการกางแผงโซลาร์เซลล์ในอวกาศ รวมถึงการใช้แบบพับเพื่อจำลองโครงสร้างมหภาคของเอกภพที่ถูกกำหนดโดยสสารมืด (Dark Matter) ขอเชิญทุกท่านร่วมสัมผัสจุดบรรจบที่ลงตัวระหว่างศิลปะและวิทยาการ พร้อมกันใน Eureka ท่องโลกวิทยาการ

จากจุดเริ่มต้นในตอนที่แล้วที่เราได้ร่วมเดินทางย้อนเวลาไปกับ รองศาสตราจารย์สุรพล นาถะพินธุ นักโบราณโลหะวิทยาแถวหน้าของเมืองไทย เพื่อทำความเข้าใจรากฐานของ 'ยุคสำริด (Bronze Age)' ตั้งแต่ภาพรวมระดับโลกอย่างดินแดนตะวันออกกลางและจีน มาจนถึงร่องรอยการผลิตสำริดในดินแดนไทย และปิดท้ายด้วย 'ไก่และสุ่มสัมฤทธิ์' จากแหล่งโบราณคดีดอนตาเพชร ในตอนที่ 2 นี้ เราจะก้าวสู่ 'ยุคเหล็ก (Iron Age)' ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์โลก เมื่อเทคโนโลยีการถลุงแร่ธาตุที่แข็งแกร่งกว่าเดิมกลายเป็นกุญแจสำคัญในการสร้างแสนยานุภาพและการขยายอาณาจักร เราจะไปทำความรู้จักกับชาวฮิตไทต์ (Hittites) ผู้กุมความลับในการผลิตอาวุธเหล็กปริมาณมากจนก้าวขึ้นมามีชัยเหนือสมรภูมิโบราณในระยะแรก สำหรับในประเทศไทย เราจะเจาะลึกหลักฐานชิ้นสำคัญจากแหล่งโบราณคดีโนนนกทา จังหวัดขอนแก่น และบ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี พร้อมระลึกถึงบทบาทของนักโบราณคดีระดับตำนานอย่าง Prof. Wilhelm G. Solheim และ Donn Bayard นอกจากนี้ อาจารย์สุรพลจะพาเราไปสำรวจเมืองโบราณจันเสน แหล่งโบราณคดีบ้านใหม่ชัยมงคล รวมถึงความทรงจำอันล้ำค่า ณ บ้านท่าแค จังหวัดลพบุรี ซึ่งเป็นสถานที่แห่งแรกที่ท่านได้สวมบทบาทผู้อำนวยการขุดค้น อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม นักประวัติศาสตร์คนสำคัญ ได้เขียนไว้ในหนังสือ ‘ในดินแดนแห่งสุวรรณภูมิ’ หน้า 166 ว่า “….นายพิกอตต์ (Vincent Pigott) นั้นได้ทำการขุดค้นทางโบราณคดีที่ ‘ห้วยโป่ง’ อำเภอโคกสำโรง ในขณะที่อาจารย์สุรพล นาถะพินทุ ทำการขุดค้นที่ ‘บ้านท่าแค’ อำเภอเมืองลพบุรี อาจกล่าวได้ว่าการขุดค้นทางโบราณคดีอย่างมีระบบในระยะหลังนี้เป็นงานของนักโบราณคดีทั้งสองคนนี้ก็ว่าได้” ทั้งนี้ในหนังสือเล่มดังกล่าว หน้า 168 ระบุว่า “แต่ที่โดดเด่นก็คือที่ ‘บ้านท่าแค’ ที่เป็นชุมชนพื้นฐานที่ทำให้เกิดเมืองละโว้หรือลพบุรีขึ้นมา และพัฒนาการของบ้านเมืองสมัยทวารวดีในบริเวณซีกตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยานั้น อาจกล่าวได้ว่ามีพื้นฐานมาจากสังคมที่มีการถลุงโลหะและการแสวงหาธาตุโลหะเป็นพื้นฐาน เพราะภูมิภาคนี้มีแหล่งแร่ธาตุ เช่น ทองแดงและเหล็ก ดีกว่าที่อื่นในประเทศขณะนั้น” อาจารย์สุรพลจะมาขยายความในประเด็นสำคัญที่ว่ามานี้ ที่พลาดไม่ได้คือ การเปิดเผยหัวใจสำคัญของ 'วิทยาศาสตร์ในงานโบราณโลหะวิทยา' ผ่านหลักการ 3 ประการ ได้แก่ (1) วัตถุโลหะชิ้นหนึ่งทำจากอะไร? โดยใช้การวิเคราะห์ธาตุองค์ประกอบ (2) วัตถุโลหะชิ้นนั้นทำขึ้นมาได้อย่างไร? โดยการใช้การวิเคราะห์โครงสร้างจุลภาค (3) วัตถุโลหะชิ้นนั้นพบร่วมกับวัตถุอื่น ๆ อะไรบ้าง?เมื่อทราบข้อมูลทั้งหมดแล้ว ก็จะนำไปตีความจากบริบทแวดล้อม เพื่อถอดรหัสว่าวัตถุชิ้นนั้นมีความหมายอย่างไรต่อประวัติศาสตร์และสังคมมนุษย์ ปิดท้ายด้วยแง่คิดที่เปี่ยมด้วยแรงบันดาลใจ อาจารย์สุรพลจะมาเฉลยคำตอบว่า "อะไรคือความสุขที่แท้จริงของการเป็นนักโบราณโลหะวิทยา" มาร่วมเปิดโลกวิทยาการที่เชื่อมโยงอดีตเข้ากับปัจจุบันไปพร้อมกันในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ

Eurekaท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้จะพาทุกท่านท่องโลก 'โบราณโลหะวิทยา' (Archaeometallurgy) ผ่านมุมมองและประสบการณ์อันยาวนานของ รองศาสตราจารย์ สุรพล นาถะพินธุ นักโบราณโลหะวิทยาแถวหน้าของเมืองไทยและอดีตคณบดีคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ผู้เริ่มต้นเส้นทางสายนี้จากความช่างสังเกตในวัยเยาว์ เมื่อครั้งไปทัศนศึกษาที่แหล่งโบราณคดีดอนตาเพชรขณะที่กำลังศึกษาอยู่ในชั้นปีที่ 3 ความสงสัยที่ว่าคนในอดีตสร้างสรรค์เครื่องมือเหล็กขึ้นมาได้อย่างไรได้เป็นแรงผลักดันสำคัญที่ทำให้อาจารย์สุรพลมุ่งเน้นงานด้านนี้ และอาจารย์สุรพล ได้ศึกษาต่อในระดับปริญญาโทที่ University of Pennsylvania สหรัฐอเมริกา โดยทำวิทยานิพนธ์เจาะลึกเรื่องสำริดสมัยโบราณในประเทศไทย เนื้อหาในตอนนี้ อาจารย์สุรพลได้ปูพื้นฐานความเข้าใจตั้งแต่ระบบการแบ่งยุคสมัยทางโบราณคดีออกเป็น ยุคหิน ยุคสำริด และยุคเหล็ก ตามแนวคิดของนักวิชาการชาวเดนมาร์กที่ได้รับการยอมรับไปทั่วโลก พร้อมกับเผยให้เห็นพัฒนาการทางเทคโนโลยีที่ซับซ้อนของมนุษย์ โดยเริ่มจากการใช้ทองแดงบริสุทธิ์ พัฒนามาสู่การผสมสารหนูจนเกิดเป็น สำริดชนิดแรก เรียกว่า Arsenical Bronze ก่อนจะก้าวเข้าสู่ยุคการผสมดีบุกและตะกั่ว นอกจากนี้ อาจารย์สุรพลยังพาไปสำรวจเส้นทางการค้าทางทะเลที่เชื่อมโยงกับดินแดน 'ดิลมัน' (Dilmun) แหล่งแลกเปลี่ยนดีบุกที่สำคัญในอดีต พร้อมทำความรู้จักกับแร่ธาตุพื้นฐานอย่าง Malachite, Azurite, Chalcopyrite และ Bornite ที่เป็นต้นกำเนิดของทองแดง นอกจากด้านวัสดุศาสตร์แล้ว อาจารย์สุรพลยังนำเสนอแง่มุมด้านศิลปะและวัฒนธรรมผ่านตัวอย่างโบราณวัตถุจากจีนและบาบิโลน โดยเฉพาะเทคนิคการหล่อแม่พิมพ์แบบหลายชิ้นประกบของจีน ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่สะท้อนถึงขีดความสามารถในการออกแบบขั้นสูงและความเชื่อทางวัฒนธรรมที่ลึกซึ้ง ในส่วนของประเทศไทย รายการจะพาไปสำรวจเหมืองทองแดงโบราณที่สำคัญ เช่น ภูโล้น จังหวัดหนองคาย และย่านเขาวงพระจันทร์ จังหวัดลพบุรี ซึ่งเป็นแหล่งผลิตโลหะขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงกับแหล่งโบราณคดีสำคัญอย่างบ้านโป่งมะนาวและบ้านซับเหว ปิดท้ายด้วยความมหัศจรรย์ของ 'ไก่และสุ่มสำริด' รวมถึง 'ลูกปัด' รูปแบบต่าง ๆ จากแหล่งโบราณคดีดอนตาเพชร  ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงเครือข่ายความเชื่อมโยงทางอารยธรรมระหว่างอินเดีย ไทย เวียดนาม และจีนตอนใต้ที่แน่นแฟ้นเกินกว่าที่เราเคยคาดคิด นี่เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการเดินทางย้อนรอยโบราณโลหะวิทยาเท่านั้น เพราะยังมีเรื่องราวที่น่าตื่นเต้นและทรงคุณค่ารอให้เราไปค้นหาต่อใน เปิดโลกโบราณโลหะวิทยา ตอนที่ 2

ในยุคที่โลกกำลังเผชิญกับความท้าทายด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบน้ำไหลเวียน หรือ Recirculating Aquaculture System (RAS) ได้ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อเป็นคำตอบของการผลิตสัตว์น้ำอย่างยั่งยืน ในตอนนี้ ดร.ยศกร ประทุมวัลย์ วิศวกรอาวุโสและหัวหน้าทีมวิจัยคอมพิวเตอร์ช่วยในการคำนวณทางวิศวกรรม ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (เอ็มเทค: MTEC) จะมาร่วมพูดคุยกับ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ เพื่อพาผู้ชมไปรู้จักกับระบบน้ำไหลเวียนที่กำลังเป็นทางเลือกสำคัญของการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำยุคใหม่ ที่อาศัยหลักการนำน้ำกลับมาบำบัดและหมุนเวียนใช้ใหม่อย่างต่อเนื่อง ช่วยลดการสูญเสียน้ำ ควบคุมคุณภาพน้ำได้อย่างแม่นยำ และเพิ่มประสิทธิภาพการเลี้ยงในพื้นที่จำกัด รองรับการผลิตเชิงพาณิชย์ตลอดทั้งปีโดยไม่ขึ้นกับฤดูกาล นอกจากนี้ ผู้ชมยังจะได้ทำเข้าใจเทคโนโลยีการคำนวณทางวิศวกรรมขั้นสูง (Computer Aided Engineering: CAE) ซึ่งถูกนำมาประยุกต์ใช้แก้ปัญหาทางวิศวกรรมในหลากหลายอุตสาหกรรม ตั้งแต่ยานยนต์ การผลิต ไปจนถึงการแพทย์ ช่วยลดต้นทุน ลดเวลาในการพัฒนา และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ เตรียมพบกับการผสมผสานระหว่างวิทยาการด้านการเลี้ยงสัตว์น้ำและเทคโนโลยีการคำนวณอันล้ำสมัย ที่จะเปิดโลกทัศน์ใหม่ให้กับการผลิตอาหารและการพัฒนาอุตสาหกรรมไทยในรายการ Eurekaท่องโลกวิทยาการ 

เราจะพาคุณไปทำความเข้าใจกับปรากฏการณ์ธรรมชาติที่ทรงพลังที่สุดอย่างหนึ่ง คือ "ฟ้าผ่า" ซึ่งไม่ได้มีแค่ภาพจำของสายฟ้าที่พุ่งลงมาจากฟ้าแบบที่เราคุ้นเคยเท่านั้น แต่ยังมีกลไก การทำอันตรายได้หลายแบบ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะมาไขข้อสงสัยและอธิบายประเด็นพื้นฐานไปจนถึงความรู้ใหม่ที่อาจเปลี่ยนความเข้าใจเดิม ๆ ของคุณโดยเฉพาะกลไกอันตราย 6 รูปแบบ ที่ฟ้าผ่าทำร้ายเราได้ ได้แก่Direct Strike: การถูกฟ้าผ่าโดยตรงแบบจัง ๆContact (Conduction): อันตรายจากการสัมผัสวัตถุที่นำกระแสไฟฟ้าขณะเกิดฟ้าผ่าSide Flash (Side Splash): เมื่อกระแสไฟฟ้า "กระโดด" จากวัตถุข้างเคียงเข้าหาตัวเราGround Current (Step Voltage): กระแสไฟฟ้าที่ไหลกระจายตามพื้นดิน ซึ่งส่งผลต่อคนและสัตว์ในวงกว้างUpward Streamer: กระแสที่ไหลย้อนขึ้นจากพื้นดินเพื่อตอบรับประจุจากเมฆBlast Wave: คลื่นกระแทกจากอากาศที่ขยายตัวอย่างรุนแรง พิเศษสุดสำหรับตอนนี้ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะมาเปิดเผยความรู้ใหม่จากงานวิจัยว่า "โลหะชิ้นเล็ก ๆ" สามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิด SideFlash ได้ในบางเงื่อนไข พร้อมรับชมภาพการทดลองสาธิตกลไกจำลอง และวิเคราะห์กรณีศึกษาที่เกิดขึ้นจริงหลายกรณีเพื่อเป็นอุทาหรณ์เตรียมตัวให้พร้อม แล้วไปหาคำตอบพร้อมกันใน Eureka ท่องโลกวิทยาการ

ยินดีต้อนรับเข้าสู่รายการ Eurekaท่องโลกวิทยการ ที่จะพาคุณไปสำรวจโลกแห่งวิทยาศาสตร์ใกล้ตัว พบกับ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ และคุณยีนส์ ธรณินทร์ เทพวงค์ ที่จะมาร่วมสนทนาและวิเคราะห์ เหตุการณ์ภัยพิบัติทางธรรมชาติครั้งสำคัญที่เพิ่งเกิดขึ้นในช่วงวันที่ 22-26 มกราคม ค.ศ. 2026 นั่นคือการถาโถมของพายุฤดูหนาว "Fern" (Winter Storm Fern) ในสหรัฐอเมริกา ซึ่งส่งผลกระทบเป็นวงกว้าง รายการนำเสนอรายละเอียดเชิงลึกเพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับความแตกต่างทางกายภาพของหยาดน้ำฟ้าประเภทต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็น หิมะ (Snow), ฝนเยือกแข็ง (Freezing Rain) และ ฝนน้ำแข็ง (Ice Pellet) รวมถึงการไขข้อข้องใจเกี่ยวกับคำศัพท์อุตุนิยมวิทยาอย่างคำว่า "Sleet" ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันไปตามภูมิภาค โดยในสหรัฐอเมริกาจะหมายถึงฝนน้ำแข็ง (Ice Pellet) ขณะที่ในสหราชอาณาจักร ไอร์แลนด์ และออสเตรเลีย กลับหมายถึง หิมะผสมฝน (Rain/Snow Mixture) ส่วนในแคนาดานั้น แม้ในทางราชการจะยึดตามนิยามเดียวกับสหรัฐฯ แต่ในภาคประชาชนยังคงมีการใช้ในความหมายที่หลากหลาย นอกจากนี้ ดร.บัญชา จะพาคุณไปทำความรู้จักกับกลไกทางสภาพอากาศที่เกี่ยวข้องอย่าง Polar Vortex โดยจำแนกให้เห็นความแตกต่างระหว่าง Stratospheric Polar Vortex และ Tropospheric Polar Vortex พร้อมทั้งอธิบายปรากฏการณ์ Sudden Stratospheric Warming (SSW) ซึ่งเป็นตัวแปรสำคัญที่เข้าไปรบกวนความเสถียรของ Polar Vortex จนนำไปสู่สภาวะอากาศหนาวเย็นจัดอย่างเฉียบพลัน รวมทั้งยังครอบคลุมไปถึงนิยามของ Cut-off Low (หรือ Cold Core Low) กลไกการเกิดพายุหมุนนอกเขตร้อน (Extratropical Cyclone) และอิทธิพลของพายุ Nor'easter ที่มักสร้างความเสียหายในแถบชายฝั่งตะวันออกของสหรัฐอเมริกา ย้อนรอยเหตุการณ์พายุฤดูหนาวครั้งประวัติศาสตร์ เพื่อถอดบทเรียนจากอดีต อาทิ พายุ Uri (2021) ในสหรัฐฯ, พายุ Filomena (2021) ในสเปน และ Blizzard of 1993 หรือที่รู้จักกันในนาม "Storm of the Century" เข้าใจกลไกของธรรมชาติที่ส่งผลต่อคนจำนวนมากไปพร้อมกันใน Eurekaท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้

รายการ Eurekaท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้เป็นตอนพิเศษเพื่อเฉลิมฉลอง 1 ศตวรรษแห่งกลศาสตร์คลื่น (Wave Mechanics) ซึ่งถือเป็นกุญแจดอกสำคัญในการไขปริศนาโลกควอนตัม ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะสนทนากับ คุณธรณินทร์ เทพวงค์ เจาะลึกถึงรูปแบบของกลศาสตร์ควอนตัมที่นักฟิสิกส์ให้ความนิยมอย่างสูง เนื่องจากมีพื้นฐานมาจากสมการคลื่นที่คุ้นเคย โดยมีจุดเริ่มต้นจากอัจฉริยภาพของ แอร์วิน ชเรอดิงเงอร์ (Erwin Schrödinger) ผู้ต่อยอดจินตนาการเรื่อง "คลื่นสสาร" จาก หลุยส์ เดอบรอยล์ จนกลายเป็นรากฐานที่สั่นสะเทือนวงการวิทยาศาสตร์ผ่านผลงานตีพิมพ์ระดับตำนาน 6 ฉบับ ภายในเวลาเพียง 6 เดือน ในปี ค.ศ. 1926 หัวใจของทฤษฎี ทำความเข้าใจสมการชเรอดิงเงอร์ (Schrödinger equation) และฟังก์ชันคลื่น (Wave Function) ซึ่งทำหน้าที่จัดเก็บข้อมูลของวัตถุควอนตัมในรูปแบบจำนวนเชิงซ้อนที่แสนนามธรรม และในเดือนมิถุนายน ปี ค.ศ. 1926 เมื่อ มักซ์ บอร์น (Max Born) เสนอ Born rule เพื่อตีความปริมาณเชิงซ้อนให้กลายเป็นความน่าจะเป็นที่ตรวจวัดได้ นอกจากนี้ยังกล่าวถึงการประยุกต์ใช้กลศาสตร์คลื่นในเรื่องต่าง ๆ เช่น โครงสร้างอะตอม, ปรากฏการณ์ทะลุอุโมงค์ (Quantum Tunneling) ทฤษฎีแถบพลังงานของแข็ง, ควอนตัมด็อท (Quantum Dots) ไปจนถึงสถานะที่ 5 ของสสารอย่าง คอนเดนเสทแบบโบส-ไอน์สไตน์ (Bose-Einstein Condensate) ปิดท้ายด้วยความน่าทึ่งของสมการดิแรก (Dirac equation) ที่ผสานสมการชเรอดิงเงอร์เข้ากับทฤษฎีสัมพัทธภาพพิเศษ จนนำไปสู่การทำนายการมีอยู่ของปฏิสสาร (antimatter) ร่วมออกเดินทางท่องโลกวิทยาการไปกับเราในวาระครบรอบ 100 ปี ของกลศาสตร์คลื่นได้ใน รายการ Eurekaท่องโลกวิทยาการ

วิศวกรรมอุตสาหการ คืออะไร ? และทำไมวิศวกรคนหนึ่งถึงทำงานได้ตั้งแต่ อุปกรณ์การแพทย์, อุตสาหกรรมยานยนต์, งานอิเล็กทรอนิกส์ ไปจนถึงการจัดการอุบัติภัยนิวเคลียร์ แม้จะไม่ใช่ศาสตร์เดียวกันโดยตรง แต่ก็สามารถแก้ปัญหาได้แทบทุกสนาม ในตอนนี้ รายการ Eurekaท่องโลกวิทยาการ จะพาคุณไปรู้จัก “โลกของวิศวกรอุตสาหการ” ผ่านเรื่องราวของ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. สุภมาศ สุชาตานนท์ (อาจารย์ปูนิ่ม) อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมอุตสาหการ คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เส้นทางชีวิตนักวิจัยที่ไม่เคยทำงานซ้ำเดิมเลยสักวันจากห้องแล็บ สู่อุตสาหกรรม และโลกแห่งปัญหา ที่คุณจะได้เห็นว่า ศาสตร์อย่าง Reverse Engineering ไม่ได้ใช้แค่สร้างอวัยวะเทียมให้สัตว์ แต่ยังนำไปประยุกต์กับ การอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมไทย สองโลกที่ดูห่างไกล แต่เชื่อมกันได้อย่างน่าทึ่ง และเรื่องเล่าสนุก ๆ จากชีวิตการทำงานในญี่ปุ่น ปรัชญาการทำงานที่ชื่อว่า Kodawari (โคดาวะริ) “การเอาใจเราไปใส่ในงานที่ทำ” ที่ตอนนี้ไม่ใช่แค่เรื่องวิศวกรรม แต่คือเรื่องของ “คน” ที่อยู่เบื้องหลังนวัตกรรม ตอนที่จะทำให้คุณรู้ว่า ความพิถีพิถัน + ความคิดสร้างสรรค์ = นวัตกรรมที่แท้จริงเพราะสุดท้าย "วิศวกรรมที่ดีที่สุด คือวิศวกรรมที่มีหัวใจ" 

นวัตกรรมไม่ได้มีไว้เพื่อทำให้ชีวิตมนุษย์ดีขึ้นเท่านั้น แต่ยังสามารถ ยกระดับคุณภาพชีวิตของสัตว์ได้ด้วยเช่นกัน โลกของ "นวัตกรรมเพื่อสัตว์" กำลังเกิดขึ้นจริงในประเทศไทย รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ จะพาคุณไปรู้จักงานวิจัยฝีมือคนไทย ที่ผสาน วิศวกรรม เทคโนโลยี และความเข้าใจในชีวิตสัตว์เข้าด้วยกันอย่างลงตัว และใช้งานได้จริง ตั้งแต่การวางแผนการรักษา การออกแบบและสร้างเครื่องมือ อุปกรณ์ผ่าตัด อวัยวะเทียม ไปจนถึง AI สำหรับงานทางสัตวแพทย์พูดคุยกับ ผศ.ดร.สุภมาศ สุชาตานนท์ (อาจารย์ปูนิ่ม) นักวิจัยที่สร้างตั้งแต่ Digital Twin เพื่อทดสอบการรักษาโดยไม่ต้องทดลองกับสัตว์จริง ชวนรู้จักอุปกรณ์ผ่าตัดเฉพาะทางสำหรับสัตว์หลายชนิด ไปจนถึงนวัตกรรมที่ดูเหมือนเล็กน้อย อย่างแอปพลิเคชันติดตามสุขภาพกระต่าย แต่มีผลต่อการป้องกันโรคอย่างแท้จริงเราจะพาไปชมตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า นวัตกรรมที่ดีที่สุดไม่ได้เกิดจากการควบคุม แต่เกิดจากความเข้าใจอย่างแท้จริง จากบทเรียนของอุปกรณ์จับบังคับเต่า  อันนำไปสู่ข้อคิดว่า “การจับบังคับที่ดีที่สุด คือการไม่บังคับ” นอกจากนี้ ยังมีงานวิจัยที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของการใช้เทคโนโลยีเพื่อคุณภาพชีวิต นั่นคือ อวัยวะเทียมปากเทียมนก“งานวิจัยนี้อาจไม่ได้เปลี่ยนโลกทั้งใบ… แต่มันได้เปลี่ยนชีวิตของนกเหล่านี้ตลอดไป”Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอน “นวัตกรรมเพื่อสัตว์” จะทำให้คุณเห็นว่านักวิจัยไทยสามารถสร้างนวัตกรรมระดับโลก เพื่อสิ่งมีชีวิตอื่นได้จริง และบางครั้ง นวัตกรรมที่ล้ำที่สุด ไม่ใช่เทคโนโลยี แต่คือวิธีที่มนุษย์เลือกใช้ในการดูแลชีวิตรอบตัวอย่างมีคุณค่าและความหมาย

ถ้าวิศวกรรมสามารถสร้างเครื่องจักรได้ — แล้วมันจะสามารถ ต่อชีวิตให้สัตว์ตัวหนึ่งได้หรือไม่? ในตอนนี้ รายการ Eureka จะพาผู้ชมไปรู้จักกับศาสตร์ใหม่ที่กำลังเปลี่ยนอนาคตของการดูแลสัตว์ — วิศวกรรมสัตวแพทย์ (Veterinary Engineering) ศาสตร์ที่ผสานพลังของวิศวกรรม เทคโนโลยี และความเมตตา เพื่อเปลี่ยน “ข้อจำกัดของชีวิตสัตว์” ให้กลายเป็น “โอกาสใหม่ในการอยู่รอด” เราจะได้พบกับ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุภมาศ สุชาตานนท์ อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมอุตสาหการ คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ หรือที่หลายคนรู้จักกันในชื่อ อาจารย์ปูนิ่ม ผู้เชี่ยวชาญด้าน วิศวกรรมสัตวแพทย์และเทคโนโลยี #3DPrinting ผู้บุกเบิกการนำทฤษฎีทางวิศวกรรมมาสร้างผลลัพธ์จริงในโลกการแพทย์สำหรับสัตว์ แต่สิ่งที่ทำให้งานวิจัยของอาจารย์ปูนิ่มแตกต่าง ไม่ใช่แค่ความเก่งด้านวิศวกรรม — หากคือการเป็น วิศวกรผู้รักนก ความรักในสิ่งมีชีวิตตัวน้อยนี้เอง ที่ก่อให้เกิดงานวิจัยซึ่ง “ทำเพื่อนก จากหัวใจของคนรักนก” นวัตกรรมจึงไม่ได้ถูกสร้างขึ้นจากสมการหรือเครื่องมือเพียงอย่างเดียว หากแต่ถูกหล่อหลอมขึ้นด้วยความตั้งใจ ราวกับว่า "ใส่หัวใจของตัวเองลงไป" ตอนนี้จะพาเราไปสำรวจว่า วิศวกรรมสามารถช่วยสัตว์ได้อย่างไร ตั้งแต่การออกแบบอุปกรณ์ทางการแพทย์ อวัยวะเทียม เทคโนโลยีเพื่อการรักษา ไปจนถึงการยกระดับคุณภาพชีวิตของสัตว์เลี้ยง สัตว์ป่า และสัตว์ที่กำลังรอความช่วยเหลือ หนึ่งในตัวอย่างที่ทรงพลังที่สุด คือ การออกแบบและสร้างปากเทียมสำหรับนกด้วยเทคโนโลยี 3D Printing งานวิจัยที่เปลี่ยน “ความสิ้นหวัง” ให้กลายเป็น “โอกาสในการมีชีวิตต่อ”ดังที่อาจารย์ปูนิ่มกล่าวไว้ว่า “งานวิจัยนี้อาจจะเปลี่ยนแปลงโลกทั้งใบไม่ได้ แต่มันได้เปลี่ยนชีวิตของนกเหล่านี้ตลอดไป”นี่ไม่ใช่งานวิจัยที่เกิดขึ้นในห้องแล็บเท่านั้น แต่ยังเกิดจากการ พานักศึกษาบุกโรงพยาบาลสัตว์ เพื่อค้นหาปัญหาจริงในระบบการทำงาน และนำ ทฤษฎีทางวิศวกรรมอุตสาหการ มาปรับปรุงกระบวนการรักษา ลดภาระของสัตวแพทย์ เพิ่มประสิทธิภาพของทีมแพทย์ ที่สำคัญที่สุด — ทำให้สัตว์ได้รับการรักษาที่ดีขึ้น รวดเร็วขึ้น และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นจริง Eureka ท่องโลกวิทยการ ตอน “วิศวกรรมสัตวแพทย์: เทคโนโลยีเพื่อชีวิตสัตว์” จะพาคุณไปเห็นว่า วิศวกรรมไม่ได้มีหน้าที่แค่สร้างเครื่องจักร แต่สามารถ “ออกแบบความหวัง” และ “ต่อชีวิต” ให้กับสิ่งมีชีวิตได้จริง — และบางครั้ง… มันอาจเปลี่ยนทั้งโลกของใครบางตัวไปตลอดกาล 

"ทราบหรือไม่ว่าในประเทศไทยของเรานั้นเคยมีภูเขาไฟมาก่อน ?" ถึงแม้ในปัจจุบันประเทศไทยจะไม่ได้อยู่ตรงบริเวณแนวรอยต่อของแผ่นธรณี อย่างเช่น หมู่เกาะญีปุ่น หมู่เกาะฟิลิปปินส์ แต่ในอดีตเราเคยอยู่ตรงบริเวณรอยต่อระหว่างแผ่นธรณีไซบูมาสุ (Sibumasu block)หรือฉานไทย (Shan-Thai block) และแผ่นธรณีอินโดจีน (Indochina block) มาก่อน เมื่อแผ่นธรณีทั้งสองเคลื่อนที่เข้าหากันทำให้เกิดภูเขาไฟตลอดแนว จึงไม่น่าแปลกใจที่ในประเทศไทยของเราจะมีร่องรอยของภูเขาไฟทั้งอายุแก่อายุอ่อนหลงเหลือให้เห็นในหลายพื้นที่ ในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ จะพาทุกท่านไปรู้จักกับ'ดอยผาคอกหินฟู' และ 'ดอยผาคอกจำป่าแดด' สองภูเขาไฟยุคควอเทอร์นารีที่ดับไปแล้ว (extinct volcano) แต่ยังคงรูปลักษณ์ของปากปล่อง (Crater) และหลักฐานการไหลหลากของธารลาวาไว้ได้อย่างชัดเจน ในพื้นที่รอยต่อระหว่างอำเภอแม่เมาะ และอำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง

แสงคือสิ่งที่เราพบเจอทุกวัน ดูเหมือนธรรมดา แต่แท้จริงแล้วเต็มไปด้วยความลึกลับและเรื่องราวน่าทึ่งที่ท้าทายความเข้าใจของมนุษย์ ตั้งแต่ปรากฏการณ์เล็กๆ ที่เกิดขึ้นกับร่างกาย ไปจนถึงความจริงอันยิ่งใหญ่ของจักรวาล ในตอนพิเศษของ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ จะสนทนากับคุณธรณินทร์ เทพวงค์ พาเราไปเปิดโลก “10 เรื่องสนุกๆ เกี่ยวกับแสงและการมองเห็น” ที่จะทำให้คุณตื่นตะลึงกับสิ่งที่คิดว่าคุ้นเคย แต่กลับแปลกและน่าพิศวงกว่าที่เคยรู้ ชวนไปรู้จัก....อาการจามเมื่อเห็นแสงจ้า (Photix sneeze reflex) ปรากฏการณ์ประหลาดที่บางคนจามทันทีเมื่อเจอแสงแดดแรง ๆ สิ่งมีชีวิตเปล่งแสงในทะเลลึก ความงามและกลไกทางธรรมชาติที่ใช้แสงเพื่อเอาตัวรอด มนุษย์ก็เปล่งแสงอ่อน ๆ ได้ แม้จะไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ร่างกายเรามีการปล่อยแสงเล็กน้อยออกมาContrast illusion ภาพลวงตาที่ทำให้เรามองเห็นความแตกต่างของแสงและสีผิดไปจากความจริง จากหมุนเบนแฮมอันน่าพิศวง แผ่นหมุนที่ทำให้เกิดภาพลวงตาและการรับรู้แสงแบบแปลกประหลาด Hybrid images ภาพที่สามารถมองเห็นต่างกันขึ้นอยู่กับระยะการมอง ภาพแสดงแสงเป็นได้ทั้งคลื่นและอนุภาค หลักฐานสำคัญที่เผยธรรมชาติสองด้านของแสง แสงมีอัตราเร็วในสุญญากาศคงที่เสมอ ความจริงพื้นฐานที่เป็นรากฐานของทฤษฎีสัมพัทธภาพ โฟตอนไม่รับรู้เวลาแบบที่เรารับรู้ มุมมองที่ทำให้เราเข้าใจความแตกต่างระหว่างโลกของอนุภาคกับโลกของเรา แสงแรกแห่งเอกภพ ร่องรอยโบราณที่บอกเล่าเรื่องราวกำเนิดจักรวาล ทั้งหมดนี้จะทำให้คุณเห็นว่า “แสง” ไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่ทำให้เรามองเห็น แต่ยังเป็นประตูสู่ความมหัศจรรย์ของธรรมชาติและจักรวาลที่รอให้เราไปค้นพบ

 รายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ ตอนนี้ เราจะพาทุกท่านร่วมย้อนรอยหน้าประวัติศาสตร์สำคัญของมนุษยชาติ ในวาระครบรอบหนึ่งทศวรรษแห่งการอุบัติขึ้นของ "ดาราศาสตร์คลื่นความโน้มถ่วง" (Gravitational Wave Astronomy) ในอีพีนี้ ดร. บัญชา ธนบุญสมบัติ จะตอบคำถามคุณยีนส์ ธรณินทร์ เทพวงค์ เพื่อให้ภาพรววและเกร็ดน่ารู้เกี่ยวกับเส้นทางการพัฒนาดาราศาสตร์คลื่นความโน้มถ่วง นับตั้งแต่จุดเริ่มต้นของแนวคิดที่ไอน์สไตน์เคยพยากรณ์ไว้ผ่านสมการอันซับซ้อนที่ระบุว่าการสั่นสะเทือนของกาลอวกาศสามารถแผ่ออกไปได้ด้วยอัตราเร็วแสง และเป็นไปตามสมการการแผ่รังสีควอดรูโพล (Quadrupole Radiation Formula) ซึ่งอธิบายว่าการแผ่พลังงานนี้จะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมวลมหาศาลมีการเคลื่อนที่แบบไม่สมมาตร เราจะย้อนไปดูทั้งช่วงเวลาแห่งความลังเลใจของไอน์สไตน์เอง งานวิจัยสนับสนุนจากนักฟิสิกส์รุ่นต่อมาอย่าง Felix Pirani และหลักฐานเชิงประจักษ์ครั้งสำคัญจากพัลซาร์คู่ PSR B1913+16 ของ Hulse และ Taylor ที่วงโคจรแคบลงอย่างสอดคล้องกับทฤษฎี จนนำไปสู่การทุ่มเทออกแบบเครื่องตรวจจับ LIGO โดย Rainer Weiss และคณะ ร่วมเดินทางจากวินาทีแรกที่ LIGO ตรวจพบสัญญาณการรวมตัวของหลุมดำสองหลุม สู่ยุคสมัยแห่ง "ดาราศาสตร์พหุพาหะ" (Multi-messenger Astronomy) ที่เราไม่ได้เพียงแค่ "ดู" จักรวาลผ่านแสงอีกต่อไป แต่เรายังสามารถ "ฟัง" เสียงสะท้อนจากเหตุการณ์รุนแรงที่สุดในเอกภพได้ ไม่ว่าจะเป็นการชนกันของดาวนิวตรอน หรือความพยายามล่าสุดในการสร้างเครือข่ายตรวจจับระดับโลกอย่าง Virgo, KAGRA และโครงการในอนาคตที่ล้ำสมัยอย่าง LISA ในห้วงอวกาศ