Leszek Moczulski

Temat rozmowy jest jedynie pretekstem do omówienia szeregu zagadnień z najnowszej historii Polski z okresu 1945 - 1990.Rozmowa Mirosława Lewandowskiego z Leszkiem Moczulskim odbyła się 9 lutego 2019 roku.Projekt finansowany przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych

Projekt finansowany przez Urząd ds.Kombatantów i Osób Represjonowanych.Rozmowa z 1 lutego 2019 roku rozpoczęła się od omówienia paryskiej broszury z 1987 roku, w której ukazała się relatywnie obszerna wzmianka o związkach Leszka Moczulskiego z nurtem niepodległościowym i wymienione zostały, obok nazwiska generała Abrahama, nazwiska wysokich oficerów Armii Krajowej - szefów oddziałów w Komendzie Głównej. 00:01:45 Sformułowanie pytania 00:04:52 Zwrócenie uwagi na dwie obszerne (choć stronnicze) publikacje w krakowskim "Życiu Literackim" (w latach: 1987 i w 1989) nt. Konfederacji Polski Niepodległej. 00:07:36 Powrót do omawiania wydarzeń politycznych od 1985 roku do wyborów 1989 roku, w tym ówczesnej linii politycznej KPN - kwestie te zostały przedstawione jeszcze razw sposób uporządkowany i uzupełniony o nowe elementy. 00:42:21 Autor ponownie wrócił do jednego z wątków omawianych wcześniej, a mianowicie do polityki rządu Rakowskiego. Omówił też plany gospodarcze rządu Messnera oraz nawiązał do Planu Balcerowicza. Ten drugi fragment rozmowy dotyczył więc głównie kwestii gospodarczych.

Rozmowa z 26 stycznia 2019 roku początkowo skupiała się na Memoriale Leszka Moczulskiego z roku 1976 oraz na niektórych kwestiach związanych z procesem lustracyjnym (ten fragment rozmowy został pominięty), a następnie nastąpiło przejście do postulatu wolnych wyborów w Polsce. 00:00:18 Postulat wolnych wyborów był po wojnie uważany za oczywisty. 00:02:21 Wszystko zmieniło się po 1956 roku. Przestano mówić o niepodległości. Coś, co było w latach 40. i 50. nie do przyjęcia, uchodziło za realistyczne rozwiązanie później. Była to koncepcja "niepodległej" Polski w ramach obozu sowieckiego. Wyrazem tego sposobu myślenia była książka Zbigniewa Brzezińskiego z 1964 roku (wydana późniejw języku polskim w Londynie) pt. "Europa bez podziału". 00:10:23 Pod koniec lat 80. władze PRL nie bały się wolnych wyborów, bo były przekonane, że te wybory wygrają (dowód: "Dzienniki" Rakowskiego z grudnia 1988, wypowiedź Czarzastego w TVP) 00:12:35 Postulat wolnych wyborów, który KPN przejął od nn-u, był wcześniejszy niż WiN - wyrastał z Jałty. 00:17:27 Powrót do zagadnień związanych z latami 1988-1989 - sformułowanie nowego pytania - co wniosła Konfederacja Polski Niepodległej 00:18:16 Rola Konfederacji Polski Niepodległej rozpoczyna się wcześniej - wtedy, gdy w 4-ym numerze "Drogi" (styczeń 1979 roku) określony został główny cel grupy, która później założyła KPN. Była to niepodległość - sprawa, której wtedy nikt nie podnosił. Żądanie niepodległości po raz ostatni zostało sformułowano w Polsce w czerwcu 1956 roku. 00:25:55 Pytanie dotyczące Polskiego Porozumienia Niepodległościowego i jego roli. 00:27:56 Trzeba bardzo wyraźnie odróżniać, czy się mówi o niepodległości przeciwko Związkowi Sowieckiemu, czy też o niepodległości w ramach obozu sowieckiego. Ta ostatnia "niepodległość", to jest tylko odrębne państwo pod rosyjską hegemonią (tak, jak Królestwo Polskie w XIX wieku). 00:35:44 Kolejne pytanie - jakie znaczenie miało zdefiniowanie niepodległości, jako niezależności od Związku Sowieckiego? - Pojawiła się jawna siła, która powiedziała jasno, że niepodległość Polski to wyzwolenie spod hegemonii sowieckiej. Ale w możliwość takiego wyzwolenia nikt nie wierzył, ani w Polsce, ani na emigracji, ani wśród politykówZachodu. W takiej sytuacji samo głoszenie niepodległości, które powoli przenikało do ludzi (ale jednak przenikało!) byłonajważniejszym wkładem KPN-u. 00:54:26 Drugą ważną zasługą KPN-u było wytłumaczenie, czym jest porozumienie z władzą - "porozumienie to formą walki". I stąd postulat 50%-owych wyborów. 00:57:09 Uchwała III Kongresu KPN-u dotycząca prywatyzacji. 01:00:11 Liczy się też likwidacja przez KPN rozruchów w Krakowie w maju 1989 roku. 01:07:31 Kolejna zasługa KPN-u - w lutym 1985 roku Rada Poltyczna KPN wezwała USA, Wielką Brytanię i ZSRR do wykonania układu jałtańskiego i do przeprowadzenia wolnychwyborów w Polsce. 01:10:30 Kolejnym wkładem KPN-u było usuwanie PZPR z ich lokali oraz blokowanie baz sowieckich na przełomie 1989 i 1990 roku. 01:11:59 Niedocenianą zasługą KPN-u było jej stanowisko w sprawie niemieckiej (niestety - ten wątek nie został szerzej rozwinięty). 01:13:14 Dygresja na temat Szczecina, który - według postanowień układu poczdamskiego - miał być niemiecki.

Punktem wyjścia dla rozmowy z Leszkiem Moczulskim, która odbyła się 18 stycznia 2019 roku był artykuł Mirosława Lewandowskiego, który ukazał się w "Opinii Nurtu Niepodległościowego" na temat genezy Konfederacji PolskiNiepodległej. Ponieważ Leszek Moczulski nie czytał tego tekstu, więc zrezygnowano z dyskusji na temat związków między KPN a Armią Krajową i WiN-em. Dyskusja obracała się jednak w jakiś sposób wokół tego tematu, gdyż dotyczyła rezygnacji z walki zbrojnej o niepodległość. 00:01:28 Leszek Moczulski wyjaśnił, że decyzję o rezygnacji ze zbrojnej walki o niepodległość podjęto w środowisku nn-u na przełomie lat 50. i 60. 00:05:52 W związku z tą decyzją, a także w związku ze świadomością, że sprzyjający okres dla wystąpień niepodległościowych będzie w PRL dopiero około roku 1980, Leszek Moczulski pod koniec lat 60. otrzymał propozycję stanięcia na czele komórki, która miała się zająćprzygotowaniem do prowadzenia jawnej działalności politycznej. Był to Konwent. W skład tej komórki weszli także jego rówieśnicy: Andrzej Szomański i Restytut Staniewicz. Wprawdzie dwaj ostatni mieli jakieś doświadczenia powojenne w działaniach z bronią w ręku, ale nie podnosili postulatu walki zbrojnej po 1956 roku. 00:17:06 Krytyka metod działania organizacji znanej dzisiaj pn. "Ruch" (Andrzej Czuma i towarzysze), a także innych prób przygotowań do walki zbrojnej, podejmowanych czy to przed Sierpniem (Bronisław Komorowski), czy to po Grudniu (zabójstwo sierżanta Karosa). 00:21:11 Dygresja o Jerzym Ślaskim i innych, którzy uciekli z obozu w Rembertowie i użyli broni, po to, żeby uciec, ale nie po to, aby walczyć 00:24:17 Inną formą ofiarowania życia w walce politycznej były głodówki irlandzkich działaczy prowadzone aż do ich śmierci, które naśladowali niektórzy działacze "Solidarności". Podobnie jak zamachy terrorystyczne RAF-u czy Czerwonych Brygad była to forma protestu. 00:28:27 Były też próby w PRL-u akcji ekspriopriacyjnych... 00:32:45 Dygresja - krótka charakterystyka książki Zbigniewa Brzezińskiego nt. teorii konwergencji. 00:36:45 Główna zasługa nn-u dotyczy pracy intelektualnej, jaką wykonali jego uczestnicy. 00:44:23 Przypadek Mariana Gołębiewskiego. 00:45:15 Dygresja na temat napadu Antoniego Hedy "Szarego" na więzienie w Kielcach. 00:47:36 Dygresja na temat fałszywego stanowiska Stanów Zjednoczonych w sprawie Polski w końcowym okresieII wojny światowej (1943-1945). 00:52:51 Powrót do wątku dot. Gołębiewskiego. 00:54:05 O kapitulanckim patriotyzmie 00:55:42 Dygresja na temat manewrów sowieckich przy granicy z PRL w grudniu 1980 roku - to nie było grożenie interwencją "Solidarności", tylko tym, którzy rządzili w Polsce. Było to związane z sowieckimi planami uderzenia na Iran (była już o tym mowa w innej rozmowie). 00:58:56 Dygresja dot. wymiany mejli Leszka Moczulskiego ze Zbigniewem Brzezińskim nt. sytuacji na Bliskim Wschodzie w ostatnim kwartale 1980 roku. 01:02:54 Kolejna dygresja - osobiste wspomnienia Leszka Moczulskiego z lata 1980 roku..Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Rozmowa z Leszkiem Moczulskim z 12 stycznia 2019 roku dotyczyła przejścia od PRL-u do III Rzeczpospolitej (ale Rozmówca na początku cofnął się aż do połowy lat 70.).. 00:00:50 Stanowisko Konfederacji Polski Niepodległej w sprawie rozmów z władzą zostało sformułowane w 1985 roku, po amnestii w 1984 roku i po zamordowaniu ks. Jerzego Popiełuszki. To, co nastąpiło po tej śmierci dowiodło, że próba siłowego rozstrzygnięcia konfliktu w Polsce się nie udała. 00:01:30 Wspomnienie mszy w kościele św. Stanisława Kostki w sierpniu 1984 roku (po zwolnieniu z więzień działaczy "Solidarności", KPN-u i b. KOR-u), która nastąpiła po wydarzeniach wcześniejszych: śmiertelnym pobiciu Przemyka i próbie wyrzucenia z kraju "jedenastki" (czołowych działaczy "S" i KOR-u). 00:05:19 Charakterystyka sytuacji międzynarodowej USA i ZSRR sięgająca jeszcze do 1. połowy lat 70. 00:15:18 W końcu lat 70. nakładały się na siebie w Polsce skutki wyżu demograficznego i kryzys ekonomiczny (o tym już była mowa, więc ten fragment pominęliśmy). 00:16:33 Dygresja na temat kariery Gierka w PZPR, która była ewenementem. 00:20:52 Powrót do kwestii międzynarodowych na Bliskim Wschodzie na przełomie lat 70. i 80. 00:27:38 Dygresja o manewrach sowieckich w zachodniej Polsce po kryzysie bydgoskim na wiosnę 1981 roku. 00:29:10 Dygresja na temat "wojen gwiezdnych". 00:31:11 Rosjanie zaczęli wyhamowywać, a rozmówca wrócił do połowy lat 80., od czego zaczął 25 minut wcześniej ten ciąg dygresji. W 1983, w 1984, a następnie w 1986 roku są w Polsce kolejno trzy amnestie. 00:37:03 Rząd peerelowski, jeśli nie dostawał wyraźnych poleceń, to nie był gotowy do odwrotu (stąd zamordowanie Popiełuszki i aresztowania opozycji na wiosnę 1985 roku oraz drugi proces liderów KPN). 00:37:23 W grudniu 1984 roku, czy na początku 1985 roku powszechnie spodziewano się wprowadzenia kolejnego stanu wojennego. Pojawił się strach i zaczął następować rozdźwięk w opozycji między starymi (pokolenie "Solidarności"), a młodymi (FMW i inni). 00:42:04 W takiej sytuacji KPN zgłosił propozycję wyborów pięćdziesięcioprocentowych. Aby pokonać PZPR konieczne było masowe działanie społeczeństwa . Wybory, nawet tylko częściowo wolne, to umożliwiały. Tak uważano w kraju od 1945 roku (nn). 00:44:24 Zasada ruchomego balastu - jeżeli balast się przesuwa, to destabilizuje statek. Jeżeli zostaną przeprowadzone wybory wolne w 50%, to reszty dokonają oportuniści, którzy zaczną przechodzić na drugą stronę.00:49:50 W latach 80. mieliśmy nieświadomego sojusznika - Związek Radziecki, który popełniał błędy. 00:52:20 Przypomnienie nieoczekiwanej wizyty Gorbaczowa w PRL na początku lipca 1988 roku, a następnie kontaktów władzy i opozycji, które poprzedziły okrągły stół. 00:53:58 Spotkania Kiszczaka z Wałesą na przełomie sierpnia i września 1988 roku. 00:56:41Wspomnienie wizyty Leszka i Marii Moczulskich w Gdańsku na początku września 1988 roku 01:03:02 Omówienie wyników wyborów kontraktowych. 01:06:09 Solidarność ani nie była przygotowana do rządzenia, ani też nie chciała rządzić. Charakterystyka pierwszych miesięcy rządzenia 01:14:09 Jaką datę uznać za początek III Rzeczpospolitej?

Początkowy fragment rozmowy z Leszkiem Moczulskim z 4 stycznia 2019 roku dotyczył prognoz dla Polski na rok 2050. Było to związane z planowanym tekstem dla "Rzeczpospolitej" (z którego ostatecznie nic nie wyszło).00:00:32 Europa stanie w obliczu potężnego zagrożenia od południa. Będą tam zdeterminowane. głodne ludy kultury islamskiej, których będzie dwukrotnie więcej niż Europejczyków.00:01:48 Skończy się ekonomia, bo liczba ludności w krajach wysoko rozwiniętych będzie się kurczyć i skończy się gospodarka oparta na rozwoju. Już dzisiaj 1/3 mocy produkcyjnych jest niewykorzystana. Następnie rozmowa wróciła do zagadnień związanych z działalnością nurtu niepodległościowego przed powstaniem jawnej opozycji (co było tematem ostatniej rozmowy w roku 2018). 00:07:36 Wewnątrz nn-u toczyła się dyskusja nt. form walki o niepodległość i - jeszcze w połowie lat 60. - odrzucona została walka zbrojna - ale tej dyskusji nie ujawniano. 00:08:53 Dygresja: krakowska wiosna 1989 (rozruchy w Krakowie przed wyborami 4 czerwca), jako przykład tego, że w 1989 roku było możliwe krwawe rozwiązanie, które byłoby szkodliwe dla działań niepodległościowych.00:19:11 Istniało niebezpieczeństwo, że wybuch społeczny w Polsce w 1980 roku doprowadzi do demokratyzacji PRL-u. 00:21:24 Dwufazowy plan odzyskania niepodległości przez Polskę nn przyjął już w połowie lat 60., ale nie zostało to ujawnione. Zakładał on nie jeden, a dwa wybuchy społeczne, przy czym dopiero drugi wybuch miał być decydujący. 00:26:07 Po konferencji Helsinkach w 1975 roku uznano w nn-ie, że najlepiej będzie rozpocząć jawną działalność opozycyjną od wdania się w obronę praw człowieka. 00:28:40 "Program 44", którego Moczulski był głównym autorem, był programem dla Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela w Polsce. Jego umiarkowany charakter wywołał kontrowersje w środowisku Moczulskiego i Czumy, stąd Moczulski napisał wyjaśnienie ("egzegezę") do tego dokumentu, która szybko wpadła w ręce SB w mieszkaniu Ziembińskiego. 00:36:01 Początkiem rozłamu w Ruchu Obrony był spór o wystawienie kandydatów w wyborach do rad narodowych. Wystawienie niezależnych kandydatów w wyborach to byłpomysł, który się narodził w 1945 roku, jako reakcja napostanowienia konferencji w Jałcie.00:39:30 Dygresje, m.in. na temat referendum w 1946 roku. 00:51:21 Gruba w maju 1992 roku w Krakowie mógł w godzinę krwawo rozbić demonstracje młodzieżowe, gdyby pozwolił mu Jaruzelski, ale Jaruzelski nie mógł pozwolić, bo jemu Gorbaczow nie pozwalał.00:56:11 Pytanie o to, czy pomysł, aby działalność opozycyjną oprzeć na haśle obrony praw człowieka nie wyszedł w 1975 roku od Józefa Rybickiego.01:01:38 Dygresja na temat przedwojennej Ligi Obrony Praw Człowieka, założonej przez komunistów oraz przypomnienie, że KPP była przeciwko przyznaniu Polsce ziem, które przed I wojną światową należały do Niemiec (działała tam KPD a nie KPP; podobnie, jak nie było KPP na ziemiach wschodnich). Po wojnie komuniści przedstawiali swoje prześladowania przedwojenne, jako obronę praw człowieka.01:14:39 Dygresja o rozmowie Kuronia z Kępą (obaj byli wiceministrami w resorcie oświaty w końcu lat 50.) - Kępa miał poprzeć powstanie KOR-u (relacja Adama Wojciechowskiego). Przyznał to Kępa w czasie dyskusji na drugiej części Plenum KC PZPR pod koniec września 1980 roku.01:26:54 Końcowa pochwała Kuronia.Projekt dofinansowany przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych

Fragmenty rozmowy z Leszkiem Moczulskim z 28 grudnia 2018 roku nt. nurtu niepodległościowego. 00:00:00 Wstęp. 00:01:32 Nurt niepodległościowy to była bardzo głęboka konspiracja. 00:04:08 Powodem tej głębokiej konspiracji był fakt, że wywiad sowiecki na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej (na jego czele najpierw stał Bolesław Mołojec, a potem - Marian Spychalski), który korzystał z Polaków, Żydów itd, był dużo groźniejszy niż niemiecki. 00:04:38 Dygresja - tzw. "archiwum Kedywu" ("archiwum Komendy Głównej AK"), które w rzeczywistości było archiwum podziemnego sądu - bezpieka przejęła te dokumenty.00:13:02 Wywiad sowiecki penetrował polskie podziemie dużo głębiej, niż wywiad niemiecki. Dowodem - wpadka I Komendy WiN-u, która powstała we wrześniu 1945 roku, a już w grudniu tego roku została aresztowana 00:14:10 Stąd bardzo ostre rygory, które przyjęto w nn. Leszek Moczulski podaje szereg przykładów ilustrujących surowe reguły konspiracji w nn i porównuje je z mniej surowymi zasadami stosowanymi w Konfederacji Polski Niepodległej na początku jej działalności, czy też przed jej utworzeniem.W drugiej części rozmowy Leszek Moczulski wrócił do sytuacji poprzedzającej okrągły stół (co było tematem poprzedniej rozmowy). 00:26:30 Leszek Moczulski skorygował to, co mówił, nt. wizyty Gorbaczowa w PRL latem 1988 roku (było to w lipcu, a nie w sierpniu) i podkreślił kluczowe znaczenie tej wizyty. 00:28:41 Strajki sierpniowo-wrześniowe w PRL w 1988 roku miały charakter ekonomiczny, a nie polityczny, dlatego nie interesowały Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. Natomiast działacze KPN na Śląsku (np. Adam Słomka) byli w nie mocno zaangażowani. Zaczęły także wybuchać strajki solidarnościowe (przede wszystkim w Stoczni im. Lenina w Gdańsku). 00:31:22 Opozycja była już zrezygnowana. Kościół był ugodowy i dogadywał się nie tylko z władzą, ale i z MSW.00:32:59 Solidarność była bardzo bogata, bo otrzymywała pieniądze z Zachodu... 00:34:33 Solidarność nie zdawała sobie sprawy z dwóch rzeczy: że władza leży na łopatkach oraz że Sowieci się cofają. 00:37:06 Dygresja na temat przyczyn upadku Chruszczowa w 1964 roku. 00:38:26 Polityka Kiszczaka i Jaruzelskiego była początkowo polityką konfrontacji z opozycją, która wyszła z więzień. Była to polityka, która szkodziła Gorbaczowowi. To z obawy przed Gorbaczowem zrobili okrągły stół. To nie była polityka prosolidarnościowa, ale polityka prosowiecka. 00:41:20 Krótka charakterystyka kolejnych etapów polityki wewnętrznej władz PRL-u po 13 Grudnia (Jaruzelski-Rakowski; Messner-Sadowski; Rakowski-Wilczek). Wierchuszka władzy była kompletnie oderwana od życia00:48:26 Także wierchuszka opozycji była kompletnie oderwana od życia. Na przykład - pod koniec lat 80. nadal obawiała się interwencji sowieckiej w Polsce. To była walka ślepych ludzi. 00:49:10 Omówienie fragmentów dziennika Krzysztofa Skubiszewskiego z początków lat 90. Na koniec fragment rozmowy z 17 listopada 2018 roku, w czasie której Leszek Moczulski nawiązał do kilku epizodów poprzedzającego okrągły stół. 00:57:59 Okrągły stół osiągnął znacznie mniej niż mógł osiągnąć, ale w stosunku do oczekiwań Mazowieckiego i Geremka z grudnia 1988 roku, to osiągnął bardzo dużo. 00:58:42 W grudniu 1988 roku KPN zobowiązała się nie torpedować rozmów okrągłego stołu pod kilkoma warunkami, z których najważniejszy dotyczył tego, że strona solidarnościowa zażąda przyspieszonych wyborów pięćdziesięcioprocentowych. 01:00:41 Pod koniec 1988 roku pojawił się u Wałęsy Jarosław Kaczyński. 01:01:27 W tym czasie opozycja już działała jawnie - nawet Solidarność Walcząca (aczkolwiek miała szefa, który jeszcze przez rok się ukrywał)..Projekt współfinansowany przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Bardzo długą rozmowę 21 grudnia 2018 roku rozpoczynają i kończą życzenia świąteczne. Właściwym tematem rozmowy był okrągły stół (a w zasadzie sytuacja polityczna, która doprowadziła do tego, że te rozmowy się odbyły).00:00:00 Początek rozmowy - życzenia świąteczna dla Pani Marii Moczulskiej. 00:02:14 Sformułowanie tematu rozmowy - pytanie o okrągły stół i nawiązanie do wystąpienia Leszka Moczulskiego w Katowicach 25 lutego 2015 roku - https://youtu.be/T6F3d97jwQw?si=SnUnfxKKQVCs8oiX00:03:36 Trzeba się cofnąć w czasie - Leszek Moczulski cofnął się do połowy lat 80. i przypomniał okoliczności swojego aresztowania w marcu 1985 roku (przed II procesem KPN w 1986 roku).00:05:17 Pyszna anegdota nt. "wykładu" Leszka Moczulskiego do bezpieczniaków na Rakowieckiej nt. sytuacji politycznej w połowie lat 80. przerywana kolejnymi dygresjami.00:06:19 Dygresja dotycząca pewnych szczegółów z I procesu KPN (1981-1982) 00:09:11 Dygresja o szafie Lesiaka - materiały w niej zebrane w przeważającym stopniu dotyczyły KPN, która była intensywnie inwigilowana przez UOP na początku lat 90. 00:10:14 Wzmianka o zrzuceniu ze schodów por. Zalewskiego przez Stańskiego w czasie I procesu KPN (w 1981 roku).00:13:19 Powrót do "wykładu"Moczulskiego dla oficerów SB na Rakowieckiej.00:18:18 Hipoteza nt. dwukrotnej eksplozji społecznej w PRL. 00:23:14 Pasjonująca analiza sytuacji międzynarodowej po objęciu władzy przez Gorbaczowa z licznymi dygresjami dot. prezydentów USA w całym okresie Zimnej Wojny (1945-1991): Roosevelt, Eisenhower, Kennedy, Johnson, Nixon, Ford, Carter, Reagan, Bush...00:53:08 Analiza sytuacji w Sowietach przed i w czasie rządów Gorbaczowa.00:57:32 Dygresja nt.listu Moczulskiego do prokurator Detko (w związku z objęciem władzy w Związku Radzieckim przez Gorbaczowa). 00:59:44 Powrót do analizy sytuacji w Sowietach - co mogło uratować Związek Radziecki?01:02:52 Dygresja - gdy powstały Stany Zjednoczone, to Europa Wschodnia przestawała istnieć. Stąd m.in. brak wiedzy w USA nt. Polski. 01:04:15 Dygresja - sprawa polska w I wojnie światowej.01:11:06 Dygresja - stosunek USA do sprawy polskiej w czasie II wojny światowej.01:12:27 Dygresja - pozycja polityczna wiceprezydentów w ustroju USA.01:13:31 Dygresja - krótka charakterystyka polityki USA w stosunku do Bliskiego i Środkowego Wschodu.01:15:57 Dygresja - krótka charakterystyka polityki międzynarodowej Trumpa (w okresie 1-ej prezydentury).01:18:18 Powrót do głównego tematu - podsumowanie sytuacji międzynarodowej poprzedzającej rozmowy okrągłego stołu w Polsce.01:22:53 Polskiej opozycji nie interesowały sprawy międzynarodowe. 01:33:47 Szczegółowa i barwna charakterystyka nastrojów w opozycji od 1984 do 1988 roku - starsi byli przeważnie pasywni, obawiali się nowego stanu wojennego, nie podejmowali aktywnej walki politycznej, rozwijała się edukacja niezależna, niezależne życie kulturalne, poligrafia, ale aktywność polityczną "na zewnątrz" podejmowała głównie młodzież. 01:42:12 Kapitalny przykład zebrania w parafii warszawskiej po śmierci ks. Popiełuszki - gdy rozeszła się pogłoska, że na przeciwko gromadzi się esbecka bojówka, w ciągu minuty pomieszczenia kościelne opustoszały.01:51:01 Omówienie sytuacji wewnątrz PZPR w latach 1982-198801:54:42 Obie strony były w kryzysie, ale nie zdawały sobie sprawy ze słabości drugiej strony.01:56:42 Amerykańskie pieniądze dla Solidarności (milion dolarów) dodatkowo zniechęcały starych działaczy opozycyjnych do podejmowania ryzyka walki politycznej. 01:59:32 W tej sytuacji kluczowe znaczenie miała zmiana polityki sowieckiej, która ujawniła się po siłowym stłumieniu strajku w Nowej Hucie na początku maja 1988 roku (w dniach 11-16 lipca 1988 roku miała miejsce nieoczekiwana wizyta Gorbaczowa w Polsce; wkrótce potem doszło do pierwszych rozmów władzy z opozycją, a 31 sierpnia - do spotkania Wałęsa-Kiszczak)..Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Fragmenty rozmowy z Leszkiem Moczulskim z 14 grudnia 2018 roku nt. antykomunizmu w Polsce po II wojnie światowej (dokończenie wątku z poprzedniej rozmowy). 00:00:00 Przedstawienie problemu - czy antykomunizm to postawa bardziej radykalna od postawy niepodległościowej? 00:01:09 Słowo "komunizm" w okresie międzywojennym używane było tylko przez KPP, a po jej likwidacji nawet sami pepeerowcy nie nazywali siebie komunistami. Taka sytuacja istniała do przełomu lat 40. i 50. Używano innych słów: "bolszewicy" (np. wojna polsko-bolszewicka 1920 roku"), "peperowcy", "pezetpeerowcy", "enkawudziści" itp. 00:08:58 Dygresja nt. Zygmunta Modzelewskiego. 00:12:48 Po Październiku najpierw mówiono o "narodowej wersji komunizmu", a potem mówiono już tylko o budowie "socjalizmu" (komunizm był budowany jedynie w Związku Radzieckim). 00:16:25 Charakterystyka tzw. Grubej Czwórki (czterech największych partii przedwojennych): PPS, SL, SP oraz SN (najwięcej miejsca LM poświęcił tym ostatnim, pokazując zmianę profilu ideowego endecji w czasie wojny). 00:20:10 Charakterystyka przedwojennego antysemityzmu. 00:21:43 Przyczyny, dla których przed II wojną światową większość księży wspierała narodową demokrację. 00:22:21 Powrót do charakterystyki narodowej demokracji (w szczególności - coraz mocniejsze etniczne pojmowanie narodu). 00:25:42 Wyjaśnienie przyczyn tak obszernej dygresji nt. przedwojennych ruchów politycznych. 00:26:59 Dygresja nt. Churchilla, który miał skłonności promoskiewskie. 00:34:53 Powrót do wątku narodowej demokracji w czasie wojny uznali oni postulat budowy własnego państwa. 00:36:04 Krótka charakterystyka NSZ, która miała niektóre cechy piłsudczykowskie (sic!). 00:36:26 W AK kluczową rolę odgrywali piłsudczycy (szczególnie ci, którzy należeli do nn-u). 00:37:50 Rząd w Londynie był uznawany przez piłsudczyków, jako rząd na czas wojny, ale nie jako rząd na czas przyszłego pokoju. 00:39:08 Powojenny ruch niepodległościowy w Polsce narodził się jako ruch samoobrony. Była to odpowiedź na represje ze strony Sowietów. Ludzie uciekali do lasu w odpowiedzi na masowe aresztowania akowców. 00:42:20 Okulicki w 1945 roku był świadom, jaka jest polityka sowiecka - wiedział, że może być aresztowany, ale nie mógł odmówić spotkania, które proponowali Sowieci. 00:44:02 Etapy kształtowania się podziemia antysowieckiego (od przełomu 1944/1945). 00:46:26 Kazus Antoniego Hedy ps. "Szary". 00:47:29 Co zmienił powrót Mikołajczyka? 00:48:39 Pierwotnym źródłem powrotu akowców do lasu była obawa przed wywiezieniem do Związku Radzieckiego. 00:49:36 W tamtym czasie nikt nie mówił o komunizmie! 00:50:25 Kazus Doboszyńskiego 00:53:45 W okresie stalinizmu mówiono o komunizmie, ale po Październiku mówiono już tylko o budowaniu socjalizmu. 00:55:01 To oficjalna propaganda zaczęła budować po 1956 roku legendę o "szlachetnym komunizmie", który próbowano zbudować po wojnie i o antykomunistach, którzy z bronią w ręku próbowali nie dopuścić do tych "szlachetnych reform". 00:57:59 Wątek autobiograficzny ("Uwierzyłem `Trybunie Ludu`, że Gomułka jest antyradziecki..."). 00:59:11 Tzw. "żołnierze wyklęci" byli "na górze" ideowo bardzo zróżnicowani politycznie, a "na dole" - po prostu antybolszewiccy, niepodległościowy. 01:02:12 Podsumowanie - w tym, co NKWD, Smiersz, UB robili w Polsce po wojnie nie było nic szlachetnego, nie było w tym żadnej ideologii! 01:11:56 Kazus Jaroszewicza. 01:12:48 Nieoczekiwane wyznanie Leszka Moczulskiego - zdawałem sobie sprawę, że słowa "Płatni Zdrajcy Pachołki Rosji" w 1992 roku pod adresem posłów Lewicy były za ostre (ale chodziło o to, aby oni opuścili salę sejmową i aby Sejm potępił stan wojenny). Natomiast słowa te były adekwatne w rzeczywistości lat 40. 01:17:09 Roczniki, które wchodziły w dorosłość w latach 1949-1955 były "skażone" stalinowskim wychowaniem. .Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Fragmenty rozmowy z Leszkiem Moczulskim w andrzejki (30 listopada) 2018 roku. 00:00:00 Sformułowanie problemu - czy w praktyce antykomunizm nie był tożsamy z niepodległościowością? 00:00:44 Antykomunizm to określenie ideologiczne. Od 1917 do upadku Związku Sowieckiego komunizm, jako ideologia ulegał istotnym zmianom. Niezmienną cechą tego systemu był jego totalitarny charakter. Idąc dalej Leszek Moczulski przedstawił pokrótce historię Związku Sowieckiego, podkreślając kolejne zmiany zasad ideologicznych, zależnie od sytuacji. 00:11:09 Jeżeli więc mówimy "komunizm sowiecki", to musimy się spytać - Z którego roku? 00:13:06 Druga rzecz - ZWZ/AK, szczególnie po czerwcu 1941 roku, nie prowadziła walki z Sowietami, których uznano za sojusznika Zachodu. 00:13:45 Długa dygresja nt. uległej polityki Wielkiej Brytanii i USA wobec Związku Sowieckiego w czasach Churchilla i Roosevelta. Kto pamięta te wywody z nagrań video może sobie ten fragment darować. 00:37:01Zakończenie dygresji i powrót do lat 1944/1945 - AK nie podejmowała walki z Armią Czerwoną, natomiast Sowieci akowców rozbrajali, a część z nich wywozili w głąb ZSRR. 00:42:04 W tych warunkach do Polski nie przyszedł komunizm. Do Polski przyszło wojsko sowieckie i sowieckie służby bezpieczeństwa. Partyzanci walczyli z Sowietami, a nie z komunizmem. 00:45:39 Wątek autobiograficzny - 1948 rok. 00:46:34 Do 1948 roku w ogóle się nie mówi o komunizmie. Ale też właśnie w 1948 roku kończy się partyzantka niepodległościowa. 00:49:02 Dopiero w czasach Gomułki zaczęto nadawać tej partyzantce antysowieckiej charakteru antykomunistycznego. Stworzono legendę, że z komunistami walczyli antykomuniści. W rzeczywistości okupacja sowiecka nie miała charakteru ideologicznego (podobnie, jak okupacja niemiecka w latach1939-1945 nie miała takiego charakteru). Dopiero w czasach Gomułki nadano tej partyzantce charakter ideologiczny - jakoby walczyli z komunizmem i sprzeciwiali się np. reformie rolnej. 00:52:51 Tymczasem główną siłą wspierającą niepodległościową partyzantkę była wieś. W latach 40. do chłopów strzelano, w latach 50. chłopów aresztowano. 00:58:11 W 1945 i w 1946 roku były wPolsce masowe strajki robotników. 00:59:04 W 1956 roku, nie tylko w Poznaniu, strajki robotnicze przeradzały się w wystąpienia antyokupacyjne. 00:59:59 Później to się zmieniło. W 1968 i w 1970 roku chodziło tylko o to, żeby ustrój w Polsce stał się bardziej przyjazny ludziom i żeby władza działała zgodnie z zasadami konstytucyjnymi. 01:01:17 Propaganda, zwłaszcza propaganda przez szkołę wytworzyła fałszywą wizję czasów powojennych. 01:04:13 Wspomnienie egzaminów zdawanych przez Leszka Moczulskiego na studiach (m.in. u prof. Edwarda Lipińskiego z ekonomii), czy też wykładów u prof. Śliwińskiego (z prawa karnego) czy Hilarego Minca - z ekonomii. 01:13:19 Ta kadra, która skończyła szkoły w latach 1948-1956 była główną siłą PZPR-u w 1980 roku. 01:13:48 Ci, których uczono religii poza szkołą, to była później kadra Solidarności. 01:14:51 Trzeba patrzyć, kogo, gdzie i jak uczono, aby zrozumieć, dlaczego on potem ma określone poglądy..Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Prezentujemy fragmenty rozmowy z Leszkiem Moczulskim z 17 listopada 2018 roku. 00:00:00 Sformułowanie problemu - jakie są obecnie perspektywy dla Polski, Europy i świata? 00:00:55 Pierwszy problem, przed jakim stoją Chiny, to sprzeczność między realizowaną polityką a deklarowaną ideologią. 00:05:24 Drugi problem Chińczyków, to niekorzystna struktura demograficzna społeczeństwa, będąca efektem prowadzonej wcześniej polityki antynatallstycznej. 00:08:40 Dygresja na temat Japonii, która od XVII wieku także prowadziła ostrą politykę antynatalistyczną (mordowano noworodki), co spowodowało także kryzys tego państwa, który przezwyciężono dopiero wskutek rewolucji Meidżi (od 1868 roku). 00:10:34 Chińczycy nie mogli swojej nadwyżki demograficznej ulokować na innych terenach Dalekiego Wschodu (Rosja, pustynia Gobi, Ałtaj), bo są to tereny wrogie osiedleniom. A dziś niekorzystna struktura demograficzna jest poważnym zagrożeniem dla ich dalszego rozwoju. 00:14:55 Kończy się gospodarka oparta na rozwoju mocy produkcyjnych. 00:22:42 Politycy nie dostrzegają tego zagrożenia i zajmują się terroryzmem albo powstrzymywaniem fali migrantów. 00:26:01 Na terenach zamieszkałych przez ludy islamskie w ostatnich stu latach miała miejsce eksplozja demograficzna, która stanowi wielkie zagrożenie dla Europy. 00:28:17 W tym samym czasie Europa się "skurczyła: sto lat temu ludność Europy (po Ural) stanowiła 25% ludności świata, a obecnie już tylko mniej niż 10%. 00:36:43 Przedstawienie sytuacji demograficznej na południe od Sahary 00:39:06 Jedyna droga ekspansji dla ludności świata islamskiego, to jest droga na północ, czyli droga do Europy. 00:40:37 Nie ma natomiast praktycznie żadnego zagrożenia dla Europy ze strony Rosji, która przestała być mocarstwem światowym, choć prowadzi idiotyczną politykę, jakby nim była [Uwaga! Jest to opinia z listopada roku 2018]. 00:58:00 Groźba dla Europy jest groźbą z południa, nie ze wschodu. 01:01:30 Znamy dwie inwazje islamskie na Europę: arabską i turecką. Grozi nam trzecia, na którą nie jesteśmy przygotowani..Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Fragmenty rozmowy z Leszkiem Moczulskim z dnia 23 listopada 2018 roku. Rozmowa koncentrowała się na wydarzeniach związanych z okupacją lokali PZPR (jesienią 1989 roku) oraz blokadą baz sowieckich (na wiosnę 1990 roku) przez działaczy Konfederacji Polski Niepodległej oraz niektórych innych radykalnych organizacji. 00:00:00 Zrywanie tablic na budynkach partyjnych na trasie Kadrówki w sierpniu 1989 roku, co PZPR odnotowała, ale na co nie zareagowała. Była to zapowiedź policzenia się KPN-u z PZPR-em. 00:00:24 Pod koniec Marszu (ok. 10 sierpnia 1989 roku) Kiszczak zaprosił Moczulskiego na rozmowę do Warszawy (pośrednikiem był Wiesław Gwiżdż z PZKS) i zaproponował mu drugi okrągły stół. Moczulski poradził mu, aby obóz władzy zaproponował na premiera Romana Malinowskiego z ZSL-u. 00:04:47 Krótko po powołaniu Mazowieckiego na premiera przez Sejm, (co nastąpiło 24 sierpnia 1989 roku) zaprosił on na spotkanie: Moczulskiego z KPN-u, Jana Józefa Lipskiego z PPS-u i kogoś z późniejszego ZChN-u . Na pytanie Moczulskiego Mazowiecki odpowiedział, że będzie współpracował z PZPR-em, a do KPN-u będzie utrzymywał dystans. Ta rozmowa zdecydowała o okupacji lokali PZPR ("My się zajmiemy PZPR-em"). Przedstawiciele pozostałych dwóch partii odrzucili ofertę Moczulskiego współpracy z KPN-em w akcji przeciwko PZPR-owi. 00:13:17 Na początku września 1989 roku miała miejsce wizyta w Warszawie sekretarza KC KPZR odpowiedzialnego za bezpieczeństwo i jego spotkanie z Mazowieckim. Była to zapowiedź, że relacje PRL - ZSRR, mimo powstania nowego rządu, pozostaną satelickie, tylko bardziej partnerskie. 00:14:20 Założenia planu Moczulskiego akcji przeciwko PZPR - chodziło o psychiczne złamanie pezetpeerowców (choć formalnie akcja miała na celu pozbawienie PZPR lokali, gdyż KPN i nowo powstające partie polityczne takich lokali nie miały, a partie polityczne powinny mieć równe szanse). 00:18:59 Barwny opis samej akcji okupowania lokali PZPR, PRON i innych. 00:28:59 Skutki całej akcji - koniec PZPR, czyli koniec hegemonii sowieckiej. 00:30:35 Nastroje w rządzie w związku z akcją okupacji lokali PZPR: rezygnacja Kiszczaka, twarda postawa Halla (który, razem z Mazowieckim, wyszedł na ostatniego obrońcę PZPR-u). 00:31:44 Załamanie moralne Kiszczaka i jego dymisja z rządu Mazowieckiego po tym, jak KPN ujawniła materiały, które Kiszczaka kompromitowały. 00:36:24 Założenia planu Moczulskiego akcji przeciwko wojskom sowieckim w Polsce. Zaczęło się od poszukiwania pretekstu. Wiązał się on ze zjednoczeniem Niemiec w 1990 roku (konferencja 2+-4) - skoro Sowieci mieli ewakuować się z Niemiec, to KPN uznała, że powinni ewakuować się także z Polski (Mazowiecki miał stanowisko przeciwne). 00:39:51 Barwny opis akcji blokady baz sowieckich przez KPN i rozmów Moczulskiego z Rosjanami. 00:54:50 Samo wycofanie wojsk rosyjskich z Polski nastąpiło w kolejnych latach (do 17 września 1993 roku) i przebiegało dość wolno. 00:55:43 Znaczenie obu akcji przeprowadzonych przez KPN na przełomie lat 1989-1990 - do tego czasu mieliśmy cały czas do czynienia z PRL-em, czyli z krajem satelickim. 01:03:36 Zmiany zachodzące w obrębie byłych członków PZPR na przełomie lat 80. i 90. 01:08:30 Uwłaszczanie się na majątku państwowym nowo powstałych partii politycznych (konkretnie - środowiska Jarosława Kaczyńskiego). 01:11:37 Jeszcze o znaczeniu akcji okupowania lokali PZPR i blokowania baz sowieckich. 01:13:33 Dygresja - nastroje w Armii Czerwonej pod koniec lat 80. (dla czerwonoarmistów pobyt w PRL to była "Kanada"). 01:16:43 Ciąg dalszy uwag na temat znaczenia tych akcji. 01:19:57 Na koniec przepyszna anegdota dotycząca ostatniego zatrzymania Leszka Moczulskiego (przez płka Śledzia vel Jabłońskiego z SB w lipcu 1989 roku, przed wyborem Jaruzelskiego na prezydenta). Anegdota pokazuje nastroje rezygnacji w obozie władzy po wyborach 4 czerwca 1989 roku..Projekt współfinansowany ze środków otrzymanych od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Rozmowa z Leszkiem Moczulskim z 11 listopada 2018 roku. Moczulski był po ciężkiej operacji kardiologicznej, z powodu której przerwał proces autolustracyjny. Rozmowa koncentrowała się wokół najważniejszych kierunków badań związanych z historią Konfederacji Polski Niepodległej. Zdaniem Leszka Moczulskiego badania te powinny się skupić się na działaniach KPN, które miały miejsce na przełomie lat 80. i 90. ub. wieku. 00:09:21 Związek Sowiecki upadł na przełomie lat 80. i 90. w momencie, gdy osiągnął szczyt swojej potęgi militarnej. 00:13:50 Jeden z trzech epizodów, dotyczących historii Konfederacji Polski Niepodległej, które należy opisać, to działania KPN w Sejmie I kadencji. 00:14:41 Innym epizodem historii KPN, którym należałoby się zająć, są okupacje lokali PZPR na jesieni 1989 roku (m.in. w Lublinie) oraz baz sowieckich (na wiosnę 1990 roku). W tym miejscu Leszek Moczulski jedynie o tym wspomniał, ale wrócił potem do tej sprawy. 00:14:54 Trzecim epizodem dotyczącym historii KPN, który należy opracować, są działania wcześniejsze, związane z rozmowami przy okrągłym stole, wyborami kontraktowymi, a następnie wyborami prezydenckimi. 00:20:25 Jest za wcześnie na opracowanie pełnej historii KPN-u, bo wcześniej trzeba zbadać wszystkie istotne epizody, związane przede wszystkim z 1989 rokiem. Reakcja władz na wiele działań KPN-u (jej powstanie, próba udziału w wyborach 1980 roku, czy kolejne uchwały i rezolucje Rady Politycznej) była słaba.00:22:40 Pierwsze próby opisania początków KPN-u zostały podjęte w 1. połowie lat 80. (przez nieznanego autora i przez Adama Słomkę). W 1995 roku wydana też została (przez Wydawnictwo Polskie KPN) publicystyka Leszka Moczulskiego, poczynając od 1973 roku ("Czas nadziei. Czas goryczy"). Uchwały organów KPN także są dostępne, bo były drukowane w "Drodze" i w "Gazecie Polskiej". 00:25:58 Współczesna literatura historyczna pomija kapeenowskie przekonanie (odosobnione przed Grudniem), że Polska względnie szybko odzyska niepodległość. W tym kontekście Moczulski formułuje krytyczne uwagi dotyczące jednej z publikacji Antoniego Dudka...00:29:13 ... oraz dwutomowej publikacji "Karty" (chodzi prawdopodobnie o "Księgę stulecia niepodległości").00:32:14 Politycy z umiarkowanej opozycji uważali PRL za własne państwo, które trzeba tylko zreformować. 00:37:51 Kluby Służby Niepodległości (1981) obawiały się deklarować jako antyradzieckie00:40:54 W Programie PPN-u "niepodległość" występuje tylko w nazwie tej grupy.00:42:11 Politycy "Solidarności" w 1989 roku chcieli zakładać "ruch" i byli przeciwni tworzeniu partii politycznych.00:44:49 Wraca temat okupacji lokali PZPR przez kapeenowców (Radom, Warszawa, Katowice, Lublin, Kraków...).00:52:44 Już w 2018 roku planowałem książkę pt. "Geneza, powstanie i pierwszy rok działalności Konfederacji Polski Niepodległej" (publikacja ma się ukazać w bieżącym roku).00:53:41 Przy omawianiu wydarzeń z 1989 roku KPN jest pomijana.00:54:53 Pozytywna opinia nt. książki M. Gawlikowskiego i M. Lewandowskiego pt. "Na szlaku Kadrówek 1981-1989".00:59:24 Stan zdrowia Leszka Moczulskiego po ciężkiej operacji serca poprawia się.00:59:51 Zakończenie rozmowy (z uwagi na wyczerpywanie się baterii w telefonie) i życzenia dla Leszka Moczulskiego z okazji 11 Listopada01:00:47 Leszek Moczulski zastanawia się nad przyczynami niechętnego stosunku Jarosława Kaczyńskiego do KPN.***Zadanie publiczne jest współfinansowane ze środków otrzymanych z Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Autor wraca ponownie do sytuacji, jaka powstała w Ukrainie po zawarciu ugody w Perejasławiu. Moskale widzieli w Chmielnickim dowódcę formacji wojskowej, która się nazywała Kozacy Zaporoscy. W istocie natomiast było to państwa Kozaków zaporoskich, a nie formacja wojskowa. Elita przywódcza tego państwa składała się z dwóch rodzajów pułkowników: jedni dowodzili formacjami wojskowymi, drudzy - pełnili w istocie funkcje cywilne. Gdy Chmielnicki zrozumiał, że został w Perejasławiu oszukany przez Moskwę szukał sojuszu ze Szwecją, a pod koniec życia myślał o porozumieniu z Rzeczpospolitą. Nie zdążył jednak tych planów ujawnić, gdyż zachorował i umarł (w roku 1657). Elita kozacka wybrała wówczas na jego następcę (a raczej na regenta, bowiem następcą Bohdana Chmielnickiego miał być jego młodszy syn - Jurij, który był jednak zbyt młody, aby samodzielnie rządzić) Iwana Wyhowskiego. Wyhowski był wcześniej prawą ręką Bohdana Chmielnickiego. Zdecydował się on wrócić do koncepcji, o której myślał Chmielnicki pod koniec życia - porozumienia z Rzeczpospolitą. Tutaj Autor czyni ciekawą dygresję na temat rozumienia pojęcia narodu polskiego w tym czasie. Było to pojęcie polityczne, a nie etniczne. Mieszkańcy Korony byli uważani za Polaków, niezależnie od tego jakim językiem mówili, jaka religię wyznawali i jakie mieli pochodzenie etniczne. Etniczne rozumienie narodu pojawiło się dopiero w końcu XVIII wieku. Autor przypomina, że po klęsce Chmielnickiego pod Beresteczkiem (w 1651 roku) państwo moskiewskie szykowało się do wojny z Rzeczpospolitą. W roku 1653 Duma moskiewska postanowiła przejąć Kozaków zaporoskich i podporządkować ich carowi. Elementem tego planu była ugoda w Perejasławiu w 1654 roku. Przy jej zawarciu Chmielnicki został oszukany, bo nie miał pojęcia, czym jest Moskwa. Wyobrażał sobie Moskwę na podobieństwo Rzeczpospolitej, którą dobrze znał. Tu następuje kolejna dygresja, tym razem na temat tego, że ówczesna Moskwa, a późniejsza i dzisiejsza Rosja, to nie jest Europa - nie tylko etnicznie, ale - przede wszystkim - cywilizacyjnie. Wracamy do Wyhowskiego, który z pomocą jednego z najlepiej wykształconych w tym czasie ludzi w Rzeczpospolitej (i bardzo zamożnego człowieka) Jerzego Niemirycza przygotował unię w Hadziaczu. Państwo Kozaków Zaporoskich miało się stać trzecim członem Rzeczpospolitej. Wówczas 100-tysięczna armia rosyjska ruszyła na państwo Kozaków Zaporoskich. Walki trwały 6 miesięcy i zakończyły się całkowitą klęską Moskwy. W tym czasie kozacy zaporoscy z wyspy Hortyca i z innych wysp na Dnieprze, którzy nie brali udziału w rewolucji Chmielnickiego (stąd piszemy ich z małych liter), okazali się podatni na działania agentów moskiewskich. Zaczęli oni organizować napady na ludzi, którzy byli zwolennikami porozumienia Kozaków z Rzeczpospolitą. Ich ofiarą padł m.in. Niemirycz. Jednocześnie agenci Moskwy budzili nastroje antypolskie wśród pułków kozackich. W rezultacie na posiedzeniu starszyzny kozackiej zabito kilku Kozaków, których już wybrano jako reprezentantów państwa kozackiego do Sejmu Rzeczpospolitej. Wtedy Wyhowski uciekł, wycofał się z polityki i zajął swoim gospodarstwem rolnym koło Kijowa. Kilka lat później został zamordowany bez sądu, jako rzekomy agent Moskwy. Miejsce Wyhowskiego zajął Jurij Chmielnicki. Ponieważ miał zaledwie 16 lat decyzje podejmowali pułkownicy. Zaproponowali oni Polsce i Moskwie związek z państwem Kozaków Zaporoskich (ale już nie w ramach unii - władca miał być osobny). Pierwsi odpowiedzieli Moskale. Na przełomie lat 1659 i 1660 Jurij Chmielnicki pojechał do Moskwy i został zmuszony do tego, aby uznać jej przywództwo. Jednocześnie została wznowiona wojna polsko-moskiewska. Walki trwały zaledwie kilka miesięcy. Moskale w ich toku zostali pobici. Rzeczpospolita była jednak w tym czasie zajęta rokowaniami z kilkoma państwami w Oliwie [które kończyły tzw. drugą wojnę północną].

Wracając do panowania cara Aleksego (1645-1676) autor charakteryzuje ówczesne granice państwa moskiewskiego oraz jego armię. Ojciec Chmielnickiego zginął razem z Żółkiewskim w bitwie pod Cecorą. Bohdan Chmielnicki został wówczas wzięty do niewoli tureckiej, w której przebywał dwa lata. Po zwolnieniu z więzienia Chmielnicki przebywał jeszcze pewien czas na Krymie, gdzie wyrobił sobie osobiste stosunku z Tatarami, w tym z chanami. Król Władysław IV planował wojnę z Turcją i Tatarami i dwukrotnie rozmawiał na ten temat z dowódcami Kozaków rejestrowych, w tym z Chmielnickim. Chmielnicki zrozumiał, że król nie jest na tyle stanowczy, aby do tej wojny doprowadzić. Wojnie sprzeciwiali się magnaci wołyńscy, którzy nie chcieli utrzymywać wielkiej armii Kozaków rejestrowych, którą trzeba by było w przypadku tej wojny wystawić. Wtedy Chmielnicki zdecydował się na sojusz z Tatarami (z którymi Kozacy wcześniej cały czas walczyli). Król Władysław IV przebywał na Litwie, ale ruszył do Warszawy. Zatrzymał się jednak w Mereżu (gdzie mieszkała jego wieloletnia kochanka) i wydał rozkaz, aby wojska polskie na Ukrainie nie podejmowały walki z Chmielnickim, lecz się wycofywały. Hetmani (Potocki i Kalinowski) zrobili jednak odwrotnie: podzielili wojska na trzy części i wysłali przeciwko Chmielnickiemu. Najbardziej doświadczona część została przez Chmielnickiego rozbita nad Żółtymi Wodami. Kozacy rejestrowi, którzy płynęli Dnieprem przeszli na stronę Chmielnickiego. Reszta, dowodzona przez hetmanów poniosła klęskę pod Korsuniem. W tym momencie umarł król. Odtworzone wojsko polsko (kwarciane) poniosło kompromitującą klęskę pod Korsuniem (po jednym dniu walki dowodzący regimentarze uciekli z pola walki). Nowym królem został wybrany Jan Kazimierz, który ma złą opinię w polskiej historiografii. W 1649 roku Wiśniowiecki (ze swoimi prywatnymi wojskami oraz z częścią wojsk rządowych) osadził się w Zbarażu na zachodnim Podolu i wytrzymał kilkutygodniowe oblężenie wojsk kozacko-tatarskich. Jan Kazimierz, który poszedł na odsiecz Wiśniowieckiemu, pod Zborowem stoczył potyczkę z siłami Chmielnickiego (którą przegrał), ale zapłacił wojskom tatarskim dużą sumę pieniędzy i ci wycofali się z bitwy. Chmielnicki musiał podpisać wówczas ugodę z królem. To dało królowi czas na zbudowanie nowej armii. W 1651 roku wojna została wznowiona. Doszło do jednej bitwy - trzydniowej bitwy pod Beresteczkiem, która została wygrana. Król wrócił do Warszawy, a wojsko dowodzone przez Jeremiego Wiśniowieckiego ścigało resztki armii kozackiej. W toku tych działań Wiśniowiecki umarł nagle na jakąś zakaźną chorobę [pochowany został na Świętym Krzyżu niedaleko Kielc, dokąd sięgały jego posiadłości]. W tej sytuacji hetmani porozumieli się z Chmielnickim i zawarli z nim nową ugodę - pod Żwańcem (korzystniejszą dla Rzeczpospolitej niż ugoda Zborowska). Wojna była jednak nadal kontynuowana. Błędem jest traktowanie Powstania Chmielnickiego jako powstania chłopów ukraińskich z udziałem Kozaków. Ten błąd (narzucony historykom przez Stalina) wynika z pominięcia faktu, że Tatarzy, którzy od samego początku byli sojusznikami Chmielnickiego, w czasie walk w Ukrainie brali w jasyr ludność chłopską - mężczyzn, kobiety i dzieci. Wywożono ich na Krym albo do Egiptu i sprzedawano tam jako niewolników. Była to niewyobrażalna tragedia dla tych ludzi. Z tego powodu wykluczone było poparcie mas chłopskich dla Chmielnickiego. Chłopi, jeśli tylko mogli, to uciekali przed Chmielnickim i Tatarami. A jeśli im się nie udało, to wstępowali do armii Chmielnickiego, aby uniknąć wzięcia w jasyr (ale to nie chroniło ich rodzin przed strasznym losem).

W związku z drugą rocznicą agresji Rosji na Ukrainę (film nagrano 24 lutego 2024 roku) Autor pokazuje zbrodnie rosyjskie w szerszej perspektywie historyczne. Podkreśla, że nie tylko Putin jest winien obecnym zbrodniom rosyjskim wobec Ukraińców i wobec własnego społeczeństwa. Historia Moskwy a potem Rosji dowodzi, że oni inaczej nie potrafią. Zbrodnia jest w Rosji głównym sposobem rozwiązywania problemów. Przekonanie Zachodu, że obecnym zbrodniom winien jest tylko Putin i że po jego odejściu Rosja może stać się krajem europejskim i demokratycznym jest bardzo niebezpiecznym złudzeniem.

Sprowokowany kłamstwami historycznymi opowiadanymi przez Władymira Putina w wywiadzie, jaki przeprowadził z nim amerykański, prorosyjski dziennikarz, Autor poprzedza wykład na temat wojny, zwanej w historiografii wojną trzynastoletnią (1654-1667) między Moskwą a Rzeczpospolita Obojga Narodów, dygresją na temat historycznych opracowań polskich z czasów PRL (a także z okresu zaborów, gdy działała cenzura rosyjska). Dzisiejsi historycy nie mają świadomości, że cenzura zaborców nie pozwalała pisać o wielu sprawach. Autor przypomina swoją książkę "Wojna Polska 1939", w której - z przyczyn cenzuralnych nie mógł napisać, że przyczyną wybuchu II wojny światowej była napaść sowiecka na Polskę 17 Września. Szczegółowo omawia przykład książki dotyczącej historii Rosji - dwutomową historię Rosji Ludwika Bazylowa, która ukazała się w latach 80. Z uwagi na ograniczenia cenzuralne Bazylow także nie mógł napisać o wielu sprawach, o których wiedział. I tak przykładowo poświęcił polsko-moskiewskiej wojnie trzynastoletniej zaledwie dwa akapity [zob. s. 262]. Wspominając kupno tej książki w lutym 1985 roku Autor przypomina ówczesną sytuację polityczną oraz opowiada kapitalne anegdoty, dotyczące jego własnych przeżyć. Ilustrują one ówczesny klimat i fałszywy stan świadomości wytworzony m.in. przez zatrutą (bo ocenzurowaną) literaturę historyczną. Przykładowo Autor podaje, że nie było żadnego powstania chłopów ukraińskich w powstaniu, które rozpoczęli Kozacy na wiosnę 1648 roku. Powodem był fakt, że sojusznikiem Chmielnickiego byli Tatarzy, którzy dzieci mordowali, a pozostałych chłopów brali w jasyr i wywozili później na Krym i dalej do Egiptu. Dla wielu chłopów ukraińskich jedyną drogą ratunku przed jasyrem było przyłżczenie się do kozackiego powstania Chmielnickiego... Wyciagając wnioski na temat danej książki należy wziąć pod uwagę kiedy została ona napisana i przez kogo. Nawet wartościowe książki napisane przez uczciwych autorów moga być niekompletne z powodów omówionych wcześniej.

Autor - na naszą prośbę (zła jakość nagrania w poprzednim odcinku)- wrócił jeszcze do Wojny Smoleńskiej 1632-1634, aby opowiedzieć tragiczne losy moskiewskiego wodza (Michała Szeina), który bronił Smoleńska w latach 1609-1611, potem byl w niewoli polskiej, a następnie - otoczony przez wojska polskie pod Smoleńskiem w 1634 roku i zmuszony został głodem do kapitulacji. Moskale go zamordowali, a jego towarzyszy broni zesłali na Sybir (na przełomie XVI i XVII wieku rozpoczęło się zajmowanie bez walki przez Moskwę - przez nikogo niebronionej - Syberii; dokonywali tego na w pół mogolscy Kozacy). W roku 1645 carem został 16-letni syn Michała Romanowa - Aleksy). Aleksy był ponad miarę pobożny i otaczał się duchownymi. Jedną z pierwszy jego reform było zakazanie organizowanie uroczystości muzycznych i tanecznych oraz przedstawień teatralnych. Zakaz ten po kilkunastu latach przestał być respektowany. Kolejna reforma wprowadzona za cara Aleksego, to opracowanie - liczącego prawie tysiąc artykułów - kodeksu ("Sobornoje ułożenije"), który przewidywał bardzo surowe, okrutne kary. Obowiązywał on przez 200 lat, a jego fragmenty były stosowane w Rosji do rewolucji w 1905 roku. Ucisk fiskalny, który w tym czasie zaostrzono, prowadziły do buntów społecznych, który były brutalnie tłumione. Największe z nich to: bunt solny w Moskwie, bunty głodowe w Pskowie i Nowogrodzie Wielkim oraz bunt miedziany. Doszło także do zmian religijnych. Pojawił się duchowny pochodzenia półazjatyckiego, dobrze wykształcony - Nikon. Doszedł on do wniosku, że cerkiew moskiewska jest zepsuta i podjął próbę jej reformy. Dotyczyła ona głównie języka cerkiewnego, czy też gestów a nie prawd wiary. Siłą narzucił nowe zasady. Tych, którzy nie chcieli zaakceptować tych zasad nazwano starowierami. Na ich czele stał Awwakum. Po pewnym czasie sobór ziemski zaakceptował postulaty postulaty Nikona, ale jego samego zesłano (i prawdopodobnie popełnił on samobójstwo obawiając się śmierci w torturach). Natomiast Awwakum (kilkakrotnie zsyłany na Syberię), w końcu został okrutnie zamordowany. Podział na te dwa odłamy prawosławia moskiewskiego utrzymał się do początków XX wieku. Wprowadzono także "rosyjską pańszczyznę", która zasadniczo różniła się od pańszczyzny w krajach cywilizowanych np. na ziemiach polskich. "Rosyjska pańszczyzna" była de facto formą niewolnictwa. Chłop był przypisany do ziemi i stał się własnością właściciela ziemi. Wszystkie te zmiany, które zaszły w państwie moskiewskim za cara Aleksego powstrzymały rozwój cywilizacyjny tego regionu.

Najpierw Autor przypomina podstawowe wiadomości dotyczące wojny polsko-moskiewskiej 1609-1611 zakończonej zdobyciem przez Zygmunta III Wazę Smoleńska oraz wkroczeniem wojsk polskich do Moskwy i wyborem Władysława Wazy na cara Moskwy. W tym momencie Autor mocniej podkreśla wątek szwedzki, przypominając, że Zygmunt III Waza, który (w 1587 roku) wybrany został na króla Rzeczypospolitej, a po 1611 myślał o tym, aby zostać także carem Moskwy (choć na cara bojarzy moskiewscy wybrali jego syna - Władysława), najbardziej dążył do tego, aby zostać królem Szwecji. Tymczasem w 1611 roku tron szwedzki objął wojowniczy Gustaw II Adolf, który rozpoczął wojnę z Moskwą. W 1617 roku zakończyła się ona układem, na mocy którego Szwecja przyłączyła wybrzeża wokół Zatoki Fińskiej wraz z ujściem Newy (gdzie później powstał Petersburg). Od roku 1611 w zasadzie nie toczyły się walki polsko-moskiewskie, choć nie podpisano żadnego rozejmu ani pokoju. W 1617 Władysław (formalnie car Moskwy) ruszył na Moskwę. Nie udało mu sie jednak zdobyć tego miasta, mimo, że do armii Rzeczypospolitej w roku 1618 dołączyło 30 tysięcy Kozaków pod wodzą Piotra Konaszewicza-Sahadajcznego. W grudniu 1618 roku zawarty został polsko-moskiewski rozejm w Dywillinie. Na jego mocy m.in. Polacy wypuścili z więzień jeńców moskiewskich. Jednym z nich był mnich Filaret (z rodziny Romanowów). Jego powrót przyczynił się do stabilizacji politycznej na Kremlu, gdyż formalnie był on zwierzchnikiem cerkwi prawosławnej w Moskwie (patriarchą), ale faktycznie - rządził państwem za akceptacją bezwolnego cara Michała. Za sprawą Filareta Moskwa uzyskała wsparcie Anglii i Holandii, którym zależało na handlu z Persją przez terytorium księstwa moskiewskiego. Cudzoziemcy zbudowali w Moskwie przemysł, w tym przemysł militarny. W 1632 roku umarł Zygmunt III Waza. Na nowego króla wybrano jego syna Władysława IV. Podobnie jak jego ojciec myślał on o koronie szwedzkiej i gotów był za tron szwedzki oddać koronę Rzeczpospolitej. Wtedy Moskwa zaatakowała Rzeczpospolitą, ale poniosła klęskę. W 1634 roku został zawarty polsko-moskiewski pokój w Polanowie, na mocy którego Władysław IV zrezygnował z korony carskiej. Jedyną korzyścią dla Polski z tej wojny był strach, jaki budziła Rzeczypospolita w Moskwie. Po zawarciu tego pokoju siła militarna Moskwy została wykorzystana do zaprowadzenia porządku wewnętrznego. Michał Romanow umarł w roku 1645 jako jeden z najdłużej panujących carów moskiewskich.

16-letni Michał I Romanow został wybrany carem przez sobór ziemskim w 1613 roku. W tym czasie nikt z bojarów nie chciał być carem. Michał Romanow wywodził się nie z rodu bojarów, ale z bogatej szlachty. Był prawnukiem matki ukochanej żony Iwana IV Groźnego - Anastazji i synem moskiewskiego patriarchy, który razem z Wasylem Szujskim trafił do więzienia w Malborku. Wasyl Szujski tam zmarł, a ojciec Michała I został po paru latach wypuszczony i wrócił do Moskwy, gdzie faktycznie rządził za syna (wcześniej podobne funkcje wykonywali inni członkowie rodziny Romanowych). W tym czasie w Moskwie istniał krwawy rozbój i całkowita anarchia. Pierwsza dygresja. Autor wraca jeszcze do krótkiego podsumowania wydarzeń z pierwszej fazy wojny polsko-moskiewskiej(1609-1612) i wskazuje na przyczyny braku pomocy Zygmunta III Wazy dla polskiej załogi na Kremlu - brak pieniędzy na wypłatę żołdu. Król nie miał w Polsce własnych majątków, z których mógłby sfinansować te wydatki, a dochody podatkowe na to nie wystarczały. To było przyczyna pozostawienia polskiej załogi na Kremlu samej sobie. Moskale wzięłi ich głodem, a resztę wymordowali. W historiografii rosyjskiej przyjmuje się, że Wielka Smuta obejmuje okres od wygaśnięcia dynastii Rurykowiczów (panowanie Borysa Godunowa) do objęcia tronu przez Michała Romanowa. Zdaniem Autora jest to nieprawda. Ani za panowania Borysa Godunowa, ani za panowania Dymitra I w Moskwie nie było anarchii. Natomiast trwała ona jeszcze za panowania Michała Romanowa. Jednak w XIX wieku przyjęto takie ramy czasowe Wielkiej Smuty, które pasowały do ówczesnej polityki historycznej. Wielka Smuta to miał być okres rozdzielający rządy dwóch historycznych dynastii. Druga dygresja. Autor wraca do tragicznej historii Maryny - polskiej żony dwóch Dymitrów - Maryny. W roku 1617 jej ostatni mąż - Zarudzki został w centralnym punkcie Moskwy nabity na pal i umarł po dwóch dniach. Zamordowano także jej 4-letnie dziecko, które zostało publicznie powieszone na oczach matki (jego kaźń trwała kilka godzin). Sama Maryna była przez kilka miesięcy gwałcona i torturowana, po czym zmarła "z tesknoty za wolnością"...

Autor zaczyna od krytyki rządów Zygmunta III Wazy. We wrześniu 1609 roku wojska Rzeczypospolitej idące w kierunku Estonii (znajdującej się wówczas w rękach Szwecji) nieoczekiwanie skręciły na wschód i wkroczyły na terytorium księstwa moskiewskiego. Celem Zygmunta III było prawdopodobnie odzyskanie Smoleńska utraconego przez Zygmunta I w 1514 roku. Moskwa była w tym czasie pogrążona w walkach wewnętrznych między Wasylem Szujskim a Dymitrem II Samozwańcem. Toczyła też wojny ze Szwecją. Wojska polskie obległy Smoleńsk. Przed końcem roku 1609 (wg źródeł rosyjskich) miało dojść do rozmów polsko-moskiewskich. Jeśli rzeczywiście takie rozmowy były prowadzone, to nie przez ludzi reprezentujących Wasyla, ale przez ludzi związanych z Dymitrem. Tymczasem młody krewniak Wasyla Szujskiego - Skopin porozumiał się ze Szwecją (z którą Moskwa toczyła wcześniej wojnę), zawarł korzystny dla Moskwy pokój z Turcją oraz przegonił Dymitra spod Moskwy do Kaługi. Wszystko to wzmocniło pozycję Wasyla, który uznał jednak Skopina za zagrożenie i doprowadził do jego otrucia. Wówczas Wasyl skupił wokół siebie silną armię, wspieraną przez Szwedów, a rozmowy polsko-moskiewskie pod Smoleńskiem zostały zerwane. Sytuacja dla wojsk Rzeczypospolitej stała się groźna. Na pomoc został wezwany hetman polny - Stanisław Żołkiewski. Dysponował on trzema tysiącami jazdy i pewną liczbą piechurów. Ruszył w kierunku na wschód od Smoleńska i spotkał się z silną, co najmniej trzydziestotysięczną armią rosyjską i piętnastoma tysiącami Szwedów. Wojska moskiewskie podzielone były na dwie armie, z których każda było co najmniej dwukrotnie większa niż armia Żółkiewskiego. W lipcu 1610 roku w okolicach miejscowości Kłuszyn Żółkiewski nieoczekiwanie rozbił wojska moskiewskie, a Szwedzi po prostu uciekli nie podejmując walki. Ta bitwa zdecydowała o przegraniu wojny przez Moskwę. Szwedzi wracając na północ przyłączyli jeszcze Nowogród Wielki do Szwecji (na kilkadziesiąt lat). Żółkiewski doszedł pod Moskwę i zażądał jej kapitulacji. Moskale się na to zgodzili. Wasyl Szujski został pozbawiony władzy, zamknięty w klasztorze, a potem wydany Polakom (którzy umieścili go w więzieniu w twierdzy w Malborku). W grudniu 1610 roku Dymitr II Samozwaniec uciekł na prowincje, gdzie został zamordowany. Na władcę Moskwy wybrano syna Zygmunta III - Władysława Wazę. Zygmunt III z niejasnych powodów nie uznał wyboru swojego syna na władcę Księstwa Moskiewskiego, a hetmana Żółkiewskiego, który był zwolennikiem tego wyboru, odwołał. W 1611 roku Smoleńsk został zdobyty i włączony do Rzeczpospolitej. Jeśli celem Zygmunta było odzyskanie utraconych ziem, to ten cel został osiągnięty. Wydaje się, że wojna się skończyła. Król wrócił do Warszawy i zajął się budową Zamku Królewskiego. Tymczasem w Księstwie Moskiewskim powstały dwa kolejne bunty (zwane pospolitym ruszeniem). Pierwszy, pod wodzą m.in. Iwana Zarudzkiego załamał się. Drugi - w 1612 roku zdobył Moskwę (polska załoga broniąca Kremla skapitulowała z uwagi na brak żywności). W roku 1613 na nowego cara wybrany został wnuk Iwana IV (jego babcia była pierwszą, ukochaną żoną tego cara, a jego ojciec został wydany Polakom razem z Wasylem Szujskim) - Michał Romanow.

Po pierwsze - w historiografii rosyjskiej, ukraińskiej, a także polskiej ciągle wiele jest jeszcze kłamstw, mistyfikacji i pozostałości z czasów stalinowskich. Po drugie - między Rzeczpospolitą Obojga Narodów i Wielkim Księstwem Moskiewskim istniała przepaść cywilizacyjna, która spowodowała, że myśmy nie rozumieli Moskali. Po niewoli tatarskiej Moskwa nie należała do cywilizacji europejskiej, ale do najbardziej prymitywnej i brutalnej cywilizacji północnej Azji. Przedstawiciele obu tych cywilizacji (europejskiej i północnoazjatyckiej) nie rozumieli się nawzajem (do dzisiaj mamy z tym problemy) i inaczej widzieli rzeczywistość. Tu następują osobista dygresje dotycząca wizyt Autora w Irkucku (środkowa Syberia) oraz w Moskwie. Autor podaje także bardzo okrutne fakty z historii stalinowskiego państwa sowieckiego, dotyczące wypadków kanibalizmu. Z powodów podanych wyżej Polska ma inną historię wojny w XVII wieku niż Moskwa. Ta odmienność wynika nie z tego powodu, że fakty były inne, ale z tego powodu, że te fakty zostały inaczej zapisane. Dlatego Autor - zastanawiając się, w jaki sposób przedstawić historię tej wojny - postanowił zrobić to w sposób następujący: przedstawmy Polaków w ich własnych oczach, przedstawmy Moskali w ich własnych oczach, a potem spróbujmy dojść do prawdy historycznej.

Historiografia rosyjska powstała dopiero w XIX wieku. Jej specyfika polega na tym, że opiera się ona częściowo na faktach zmyślonych lub tylko prawdopodobnych i jest historiografią pisaną "na zamówienie". To powoduje, że mamy odmienny obraz tych samych faktów w historiografii rosyjskiej i w innych historiografiach, w szczególności w historiografii polskiej. Z kolei cechą charakterystyczna polskiej historiografii jest dążenie do "łagodzenia kantów". Zjawiska te (w polskiej i rosyjskiej historiografii) są najbardziej jaskrawe, gdy idzie o obraz wojny polsko-moskiewskiej na początku XVII wieku.

Drugim łże-Dymitrem była osoba niewiadomego pochodzenia. Według rosyjskiej historiografii miał on być nasłany przez Polaków. Napływali do niego początkowo głównie Kozacy dońscy. Jego pojawienie się rozpoczęło w Moskwie (a potem w Rosji) okres kolejnych władców, którzy nie tylko chcieli mieć monopol na rządzenie, ale także monopol na rabowanie we własnym państwie. To różni Europę od Azji. W Azji elity nie są nastawione na rozwijanie własnego państwa, ale na jego łupienie. W maju 1607 roku Dymitr urządził nieudaną wyprawę na Moskwę. Powstała wówczas dziwna sytuacja, która trwała 1,5 roku: Wasyl Szujski nadal urzędował w Moskwie, zaś kilka kilometrów od Kremla swoją siedzibę miał Dymitr (w Tuszynie - obecnie jest to część Moskwy). Jeden i drugi rabowali okoliczne miasta, współpracownicy jednego przechodzili do drugiego, po czym wracali do tego, którego pierwotnie zdradzili, zaś kupcy z Moskwy jeździli do Tuszyna, aby coś kupić lub aby coś sprzedać. Tu i tam powstają te same urzędy państwowe. Tymczasem po klęsce Szwedów pod Kircholmem (w 1605 roku), gdy po paru miesiącach doszło do nieformalnego rozejmu ze Szwedami oraz po zakończeniu rokoszu Zebrzydowskiego (w 1607 roku) pojawiło się kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, którzy brali udział w tamtych walkach i nagle stali się zbędni. Czekał na nich z otwartymi ramionami łże-Dymitr II. Dopiero od tego momentu możemy mówić o udziale Rzeczypospolitej w tym konflikcie. Ale był to udział prywatny. Rzeczpospolita Obojga Narodów nadal nie miała nic wspólnego z walkami w Księstwie Moskiewskim. Zakończenie rokoszu Zebrzydowskiego umożliwiło Rzeczypospolitej zajęcie się sprawą uwolnienia polskich jeńców więzionych przez Moskwiczan od czasów wydarzeń w 1606 roku. Uzgodniono, że ci, którzy ocaleli z rzezi zostaną przesłani do Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Gdy przejeżdżali oni znad Wołgi w pobliżu Tuszyna Maryna uciekła do łże-Dymitra (lub też została porwana przez oddziały łże-Dymitra). Maryna miała rozpoznać w łże-Dymitrze swojego męża zamordowanego w 1606 roku (mimo, że był do tamtego zupełnie niepodobny). Niespełna rok później urodził się tej parze syn. Wasyl Szujski zawarł wówczas porozumienie ze Szwecją (która była cały czas w wojnie z Polską). W zamian za przekazanie Szwecji Ingrii (chodzi o obszar między Estonią a rzeką Newą) Szwedzi przysłali do Moskwy mu 1,5 tysiąca dobrze wyszkolonego wojska. To porozumienie spowodowało bezpośrednią interwencję Polski.

Chodzi o kradzież części nazwy "Konfederacja Polski Niepodległej. Wolność i Niepodległość".

Uwagi na temat historiografii rosyjskiej i ukraińskiej oraz szalenie interesująca - naszym zdaniem - choć bezpośrednio nie związana z tematem dygresja nt. ziem ruskich w granicach Królestwa Polskiego a potem Rzeczypospolitej. Krytyczna ocena polityki króla Zygmunta III Wazy. Przypomnienie okoliczności obalenia i zamordowania Dymitra I Samozwańca w czerwcu 1607 roku. Trzeciego dnia po jego zamordowaniu, w atmosferze powszechnego strachu, carem został wybrany przywódca spisku - Wasyl Szujski. W międzyczasie pojawiło się około 30-tu nowych Dymitrów Samozwańców. Wówczas pojawił się Iwan Bołotnikow. Historiografia rosyjska od czasów Stalina traktuje go jako syna chłopa-niewolnika a jego wystąpienie przeciwko Wasylowi Szujskiemu uznaje za bunt chłopstwa. Być może był on jednak synem szlachcica, byłym galernikiem w Imperium Osmańskim, który uciekł z niewoli, trafił do Krakowa. Na wiadomość o zamordowaniu Dymitra Iwan Bołotnikow powołał się na list od Dymitra I Samozwańca, z którego wynikało, że Dymitr żyje i nakazuje Iwanowi Bołotnikowowi przywrócić mu tron. Iwan stanął na czele armii Kozaków (Zaporoskich i Dońskich), byli tam także chłopi, i w sierpniu 1607 roku ruszył na Moskwę. Jednocześnie na Moskwę ruszyła druga, wyraźnie słabsza armia - także szlachecka - która nie miała jednego przywódcy. Między tymi dwoma armiami z niewiadomych powodów dochodzi do walk. Iwan Bołotnikow rozbił tę drugą armię, ale nie udało mu się zdobyć Moskwy. W październiku 1607 Bołotnikow wycofał się spod Moskwy w rejon miast Tuła i Kaługa. Inicjatywę przejął Wasyl Szujski, który otoczył Bołotnikowa w Tule. Nie potrafił zdobyć miasta, ale pozbawił jego mieszkańców wody. To zmusiło Bołotnikowa do rozmów z carem. Wasyl Szujski dał Bołotnikowowi i jego zwolennikom gwarancje bezpieczeństwa. Wasyl umowy nie dotrzymał.

W czerwcu 1606 roku Dymitr wkroczył do Moskwy. Odnaleziono jego matkę. Dopiero, gdy matka go rozpoznała (nie tylko po ogólnej sylwetce, ale także po znamieniu na twarzy i po nierównych ramionach) Dymitr koronował się na cara. Jego polityka wewnętrzna była nietypowa dla władców Moskwy. Nie był okrutnikiem. Prowadził podobną łagodną politykę, jak władcy Rzeczypospolitej. Dygresja na temat układu Chmielnickiego z Moskwą w Perejasławiu w 1654 roku - to nie było poddanie Ukrainy Moskwie, jak się dzisiaj interpretuje! Przeciwko Dymitrowi wystąpił po raz kolejny Wasyl Szujski - skazany wcześniej na karę śmierci za przygotowywanie spisku przeciwko Dymitrowi (ale Dymitr go ułaskawił). W Moskwie miało dojść do ślubu Dymitra z córką wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha, który wspierał Dymitra. 2 maja (wg kalendarza gregoriańskiego) 1607 roku do Moskwy przybyła polska delegacja złożona w 2/3 z kobiet związanych z Marylą (Marią) - córką Mniszcha. W składzie delegacji byli też przedstawiciele Rzeczypospolitej, którzy mieli rozmawiać z Dymitrem na temat problemów granicznych polsko-moskiewskich. 8 maja 1607 roku odbył się ślub w cerkwi prawosławnej a 9 maja - koronacja Maryli w kościele katolickim. A w nocy z 16 na 17 maja odbył się napad na Polaków. Wasyl otworzył wszystkie więzienia i wypuścił na wolność przestępców. Bicie dzwonu było sygnałem do walki z Polakami. Wymordowano prawie wszystkich Polaków - mężczyzn (być może nawet 2 tysiące), a polskie kobiety (łącznie z Marylą) wielokrotnie zgwałcono. Natomiast Wasyl na czele zaufanych ludzi wdarł się na Kreml i zamordował Dymitra. Jego ciało spalono, wsadzono do armaty i wystrzelono na cztery strony świata. Dwa dni później Wasyla ogłoszono władcą Moskwy. Tymczasem w Rzeczypospolitej trwał bunt przeciwko Zygmuntowi III (rokosz Zebrzydowskiego - 1606-1607), co uniemożliwiało interwencję w Moskwie. Znaczenie tego okresu w dziejach Moskwy polega na tym, że była to pierwsza próba europeizacji Moskwy. Kolejną taką próbę podjął Piotr I sto lat później.

Autor jeszcze raz wraca do tematu Wojny Polskiej...

W związku z przypadającą na 24 sierpnia rocznicą proklamowania niepodległości Ukrainy namówiliśmy Leszka Moczulskiego na szybkie wspomnienia dotyczące jego kontaktów z Ukraińcami i z Litwinami w okresie Związku Sowieckiego oraz w okresie proklamowania niepodległości przez te państwa. KPN i Moczulski byli niewątpliwie pionierami, gdy idzie o polskich polityków krajowych, nawiązywania dobrych relacji z politykami reprezentującymi narody Międzymorza.

Historia Dymitra opiera się na ustaleniach rosyjskich historyków, ale także na wyobraźni poetów i zmyśleniach beletrystów, które pochodzą z XIX wieku lub z okresu późniejszego. Nie dysponujemy żadnym dowodem z XVI wieku, który by w sposób przekonujący potwierdzał fakt zamordowania Dymitra. Znamy natomiast dwie okoliczności, które wskazują na to, że Dymitr, który pojawił się w wieku 20 lat na dworze Wiśniowieckich w Rzeczypospolitej jest tym samym Dymitrem, który miał został zamordowany 11 lat wcześniej pod Moskwą. Po pierwsze - Dymitr 20-letni miał znamię w okolicach nasady nosa, tak samo, jak zamordowany rzekomo Dymitr 9-letni. Po drugie - Dymitr 20-letni cały czas mówił to samo i najwyraźniej był szczerze przekonany, że był synem Iwana IV. Także opis jego spotkania z matką w Moskwie po kilkunastu latach niewidzenia wskazuje na ich autentyczne (a nie udawane) wzruszenie. Po śmierci Iwana IV w 1584 roku matka Dymitra i on sam (miał wtedy dwa lata) zostali zesłani na jakąś wieś pod Moskwą. Gdy Dymitr miał 9 lat (w roku 1591)został znaleziony martwy z poderżniętym gardłem. Istnieją trzy wersje śmierci Dymitra: Dymitr sam się zabił przez pomyłkę, za jego śmierć odpowiada Borys Godunow albo też - odpowiada jakaś tajemnicza osoba. Po jego śmierci jego matka była więziona w klasztorze. W roku 1603 20-letni mężczyzna zjawił się na dworze książąt Wiśniowieckich i stwierdził, że jest synem Iwana IV - Dymitrem, który nie został zamordowany 11 lat wcześniej. Na dowód przedstawił złoty krzyż wysadzany drogimi kamieniami, który Iwan IV miał mu ofiarować po jego urodzinach. Wiśniowieccy byli nieufni, ale sprowadzili z Księstwa Moskiewskiego 12 osób, które potwierdziły tożsamość mężczyzny. Odzyskaniem tronu dla Dymitra zajął się wojewoda sandomierski - Jerzy Mniszech, który wydał za Dymitra własną córkę. W Moskwie jeszcze żył Borys Godunow. Uznano Dymitra za samozwańca - za syna zakonnika, który jedynie podaje się za syna Iwana IV. W Rzeczpospolitej Dymitra przyjął król Zygmunt III Waza i nuncjusz papieski - obaj uznali więc jego dowody za wiarygodne. Papiestwo chciało wesprzeć Dymitra wietrząc szansę na powrót Moskwy do katolicyzmu. Zygmunt III jest jednak zajęty konfliktem wewnętrznym (rokosz sandomierski 1606-1607) i nie może wesprzeć Dymitra w odzyskaniu tronu. Ten uzyskał jednak poparcie Kozaków zaporoskich i ochotników z Księstwa Moskiewskiego, zebrał wojsko ochotnicze i ruszył na wschód. W tym czasie umarł Borys Godunow a bojarzy po krótkim czasie wymordowali całą jego rodzinę. Do Dymitra przyłączyli coraz to nowi ludzie i Dymitr bez większego oporu wkroczył do Moskwy.

W chwili śmierci Iwana IV państwo moskiewskie uważało się za państwo ruskie, ale w tym czasie jedynie co szósty mieszkaniec tego państwa był Rusinem. 5/6 stanowiła ludność azjatycka, mongolska. Przy czym ta mniejszość słowiańska, zachowują swój język nabierała cech mongolskich. Tu następuje bardzo ciekawa dygresja na temat organizowania się ludności świata w państwa i w narody. Państwa są pierwotne względem narodów. Od czasów starożytnych ludność świata organizowała się w państwa. Narody powstały dopiero w XIX wieku... Ludność państwa moskiewskiego mówiła zepsutym językiem słowiańskim, ale została przy cechach mongolskich. Ci Mongołowie z czasem czuli się Słowianami - i tak jest do dzisiaj. W tym czasie (koniec XVI wieku) państwo moskiewskie staje się zewnętrznie państwem słowiańskim, ale etnicznie i kulturowo - mongolskim. Uczeni rosyjscy twierdzą, że nie było różnicy między zachowaniami władców zachodnioeuropejskich a zachowaniami władców moskiewskich. Na przykład porównuje się rzeź protestantów w Paryżu w roku 1572 (tzw. Noc św. Bartłomieja) do mordów Iwana Groźnego. Jednak po tej rzezi paryskiej jeszcze w tym samym wieku wprowadzono we Francji tolerancję religijną a królem Francji został przedstawiciel hugenotów (Henryk IV Burbon). Natomiast w Moskwie masowe mordy był dokonywane systematycznie, przy czym nie widział on w tym niczego złego. Stalin, wzorujący się na Iwanie Groźnym postępował podobnie. Od Iwana IV przyjęto w Moskwie metodę mordowania wszystkich, których uznaje się za niepotrzebnych dla rozwoju państwa. Iwan IV miał 7 lub 8 żon (zależnie od tego jak liczyć). Trzecią z kolei wybrał sobie w ten sposób, że 2 tysiące młodych dziewczyn zaprosił do podmoskiewskiej rezydencji, tam je dokładnie obejrzał, wybrał jedną, ale po dwóch tygodniach ją zamordował. Oficjalnie Iwan IV miał ośmioro dzieci, w tym trzech synów. Syna pierworodnego z ukochanej żony - Iwana - ojciec sam zamordował (podobno przez pomyłkę). Władzę po śmierci Iwana IV objął kolejny jego syn - Fiodor I, który był bardzo religijny i wiele czasu spędzał na modlitwach. Jego doradcą byli Godunowowie. Młodszy z nich, Borys Godunow, ożenił się z córką opricznika, który kierował wymordowaniem ludności Nowogrodu. Z czasem on sam (teść Borysa Godunowa) został zamordowany na polecenie Iwana IV. Borys Godunow za panowania Fiodora I był właściwym władcą Moskwy. Prawdopodobnie to on wydał rozkaz zamordowania najmłodszego syna Iwana IV - Dymitra. Po śmierci Fiodora (prawdopodobnie naturalnej) to on został nowym carem.

Autor komentuje także bieżące wydarzenia dotyczące relacji polsko-ukraińskich

Autor zaczyna swój wykład od roku 1560. Od dwóch lat trwają wyprawy zbrojne Moskwy na państwo inflanckie. Tymczasem Zygmunt August (król Polski i Wielki Książe Litewski) postanowił poszerzyć dostęp Litwy do morza i także postanowił zająć teren Inflant. Już w roku 1557 (a więc przed najazdami moskiewskimi na Inflanty) został zawarty układ [w Pozwolu] uzależniający Inflanty od Litwy a wielki mistrz zakonu inflanckiego złożył hołd lenny przed Zygmuntem Augustem. Po śmierci Anastazji w roku 1560 Iwan IV usunął dwóch z trzech swoich najbliższych współpracowników oskarżając ich o otrucie żony. Swój urząd zachował jedynie przyjaciel od lat dziecięcych - książę Kurbski, który - na polecenie Iwana - szykował armię do wojny z Litwą o Inflanty. W roku 1563 Moskwa nieoczekiwanie najechała na Litwę i zdobyła Połock, co dało początek wojnie siedmioletniej. W kolejnym roku Moskwa ponosiła jednak klęski. Wtedy Iwan IV odwołał Kurbskiego, co było wstępem do pozbawienia go życia. Ten uciekł więc... na Litwę. Nastąpiła wtedy wspomniana już wymiana listów między księciem Kurbskim a Iwanem IV Groźnym. [W grudniu 1564 roku] car opuścił Moskwę i przeniósł się do wsi Aleksandrówka. Stamtąd słał listy do Moskwy. Potępił wszystkich bojarów i ogłosił, że podaje się do dymisji, gdyż - jak twierdził - jego życie jest w niebezpieczeństwie. Następnie podzielił państwo na dwie części. Jedna część znalazła się w rękach tzw. opriczników, druga - w rękach bojarów. Dało to początek opriczninie - przez 7 lat (1565-1572) w państwie moskiewskim dochodziło do okrutnych mordów. W tym czasie Zygmunt August realizował dwa projekty polityczne: egzekucja dóbr [zwrot majątków królewskich bezprawnie zastawionych możnowładcom] i utworzenie stałego wojska kwarcianego (finansowanego z 1/4 dochodów ze zwróconych królewszczyzn) oraz doprowadzenie do unii realnej Polski i Litwy. Unia w Lublinie (w 1569 roku) doprowadziła do powstania Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Wcześniej doszło do inkorporowania do Korony Wołynia i Kijowszczyzny (czyli dzisiejszej Ukrainy) oraz Podlasia. Jednocześnie wojska polsko-litewskie pokonały Moskwę w Inflantach i zmusiły ją do podpisania pokoju [w 1570 roku w Szczecinie]. Tymczasem w państwie moskiewskim trwała rzeź (opricznina). Najstraszniejsza zbrodnia miała miejsce w Nowogrodzie Wielkim w roku 1570, kiedy w ciągu trzech miesięcy wymordowano 4 tysiące ludzi. W 1571 roku Moskwę po raz kolejny zajęli i spalili Tatarzy. Wzięli jasyr i się wycofali. W 1572 roku Iwan IV wrócił z Nowogrodu do Moskwy i przystąpił do mordowania... opriczników, bo przestał nad nimi panować. To był koniec opriczniny, w czasie której 1/3 lub 1/4 mieszkańców państwa straciła życie. Ale terror trwał dalej. W tym samym roku umarł Zygmunt August. Gdyby żył, to prawdopodobnie stworzyłby nową armię i rozgromił Moskali. Jego śmierć spowodowała, że Rzeczpospolita była przez kilka lat zajęta wyłonieniem nowego przywództwa. Pierwszy król elekcyjny - Henryk - po kilku miesiącach uciekł do Francji. Po nim wybrany został Stefan Batory. W trzech kampaniach zadał on klęski Moskalom: odbił Połock, zdobył Wielkie Łuki, obległ Psków... Wówczas Iwan IV odwołał się do papieża obiecując mu, że doprowadzi do unii moskiewskiego prawosławia z Rzymem. Dzięki interwencji papieża Moskwa nie została rozbita i doszło do zawarcia rozejmu [w Jamie Zapolskim w 1582 roku]. Zanim jeszcze do tego doszło miała miejsce jeszcze jedna zbrodnia Iwana Groźnego - zamordował swojego pierworodnego syna. Powiedział potem, że przez pomyłkę. W roku 1583 umarł Iwan IV w wieku 54 lat. Historiografia rosyjska uznaje Iwana IV za obrońcę Europy przed Wschodem - Europa mogła się rozwijać tylko dlatego, że była osłaniana przez Rosję Iwana IV. Poza tym Rosja za Iwana IV rozpoczęła rzekomo swoją misję dziejową - marsz na zachód. Trzecia zasługa - Iwan IV uszlachetnił Rosję (Moskwę), bo cierpienie uszlachetnia. I ostatnia zasługa - za Iwana IV Rosja (Moskwa) stała się największym państwem na świecie.

Najpierw uwagi autora na temat źródeł historycznych z epoki Iwana Groźnego. W pewnym momencie panowania Iwan IV nakazał zniszczyć dokumenty dotyczące swoich rządów. Rozkaz ten wykonano. Zachowały się więc przede wszystkim tylko materiały ze wstępnego okresu jego panowania. Pokazują one Iwana IV jako człowieka obrażalskiego, mściwego, pamiętliwego, okrutnego i nieufnego. Ten charakter cara ujawnił się ponownie, gdy nagle stracił on zaufanie do kilku swoich najbliższych współpracowników... Przykładowo - Iwan IV polecił przerwanie sporządzania tzw. ksiąg carskich, tj. zbioru urzędowych dokumentów wydawanych przez wielkiego księcia. Później w Moskwie doszło do okresu straszliwych zbrodni (tzw. opricznina), który trwał 7 lat. Po jego zakończeniu także zniszczono wszystkie dokumenty z tego okresu. Badania historyczne w Rosji są prowadzone od drugiej połowy XVIII wieku. W tym czasie nawet te nieliczne źródła, które dzisiaj znamy (i które zostały wydane w czasach stalinowskich) nie były dostępne. Ponieważ brakowało źródeł opierano się na to, co się rozmaitym historykom wydawało, albo powoływano się na poematy, których autorzy opisali to, co zmyślili. Przyjęto wreszcie dogmat, że władcy Moskwy nie mogli się mylić. Wskutek tego materiał historyczny wytworzony w Rosji na temat rządów Iwana IV jest materiałem mocno wątpliwym. Mamy natomiast źródła pochodzące z innym państw. Iwan IV toczył dwa rodzaje wojen. Jeden rodzaj - to wojny z Tatarami. Drugi rodzaj, to wojny inflanckie. Na temat tych ostatnich wojen mamy dwie wizje: moskiewską oraz polsko-litewską. Żadna nie jest w pełni obiektywna, ale wizja polska jest dużo bardziej wiarygodna. Mamy tu jeszcze dodatkowo źródła skandynawskie (szwedzkie, duńskie), do których można i należy sięgać. W dalszej części wykładu autor przechodzi do omawiania faktów historycznych. Pierwszą wojną Iwana IV była wojna w 1552 roku - z ordą kazańską. Wojskami moskiewskimi dowodził książę Kurbski. Była to pierwsza orda tatarska włączona do państwa moskiewskiego. Państwo to w tym czasie miało w swoim ręku Zalesie oraz Nowogród Wielki. Na Zalesiu stosunek ludności azjatyckiej do ludności słowiańskiej był jak 5:1 (choć można mieć wątpliwości, czy ci Słowianie na Zalesiu byli w pełni Słowianami). W Nowogrodzie Wielkim Słowian było więcej. Ale teraz do carstwa moskiewskiego został włączone ziemie zamieszkałe w całości przez ludy azjatyckie, które wyznawały islam. Ludom tym Moskwa narzuciła swoją wersję prawosławia (która bardzo odbiegała od prawosławia, które istniało w Cesarstwie Bizantyjskim do jego upadku w 1453 roku, czy wśród ludów Bułgarii). W ciągu kolejnych lat (dokładnie - w 1556 roku) Moskwa podbiła także drugiu chanat nadwołżański - chanat astrachański i doszła do Morza Kaspijskiego. Po drugiej stronie tego morza była już Persja. Moskwa nie podbiła natomiast chanatu krymskiego, gdyż był lennem Porty Ottomańskiej. Moskwa była bowiem zbyt słaba, aby pokonać Imperium Osmańskie. W tym czasie także Iwanowi IV zaczęły się podobać Inflanty. W 1558 roku Moskwa uderzyła na Państwo Inflanckie. Kolejna wyprawa moskiewska na Inflanty ruszyła w 1559 roku. Polska i Litwa nie reagują, bo muszą najpierw uporządkować sprawy wewnętrzne związane z realizacją postulatu egzekucji dóbr. Przełomowym okazuje się rok 1560, kiedy umarła ukochana żona Iwana IV - Anastazja. W chwili śmierci miała niespełna 30 lat. Iwan uznał swoich dotychczasowych najbliższych współpracowników za winnych jej śmierci i ich odsunął (prawdopodobnie - zamordował). Ciąg dalszy nastąpi...

Rzeź była faktem okrutnym, który nie miał żadnego uzasadnienia. W rzezi nie wzięli udziału wszyscy Ukraińcy, tylko część Ukraińców. Byli oni w znacznej mierze spoza Wołynia. Wielu Ukraińców z Galicji służyło w niemieckiej policji na Wołyniu. W kwietniu 1943 roku masowo odeszli oni z tej służby. Ci ukraińscy policjanci wcześniej wzięli udział w mordowaniu Żydów. W 1942 roku na Wołyniu zamordowano 150 tysięcy Żydów, a w Galicji Wschodniej - 450 tysięcy Żydów. Udział w tej pierwszej zbrodni (na Żydach) oddziaływał w znacznej mierze na tę drugą zbrodnię (na Polakach). Ukraińcy z Wołynia nie byli czynnikiem sprawczym Zbrodni Wołyńskiej, chociaż niektórzy z nich się do niej przyłączyli. Takim czynnikiem sprawczym byli Ukraińcy z Galicji Wschodniej, gdzie konflikt polsko-ukraiński narastał od połowy XIX w. Nacjonaliści ukraińscy z Galicji Wschodniej byli podzieleni na dwie opcje: opcja proniemiecka (melnykowscy - OUN-M), która dążyła do autonomii na ziemiach ruskich zajętych przez Niemców oraz opcja niepodległościowa (banderowcy - OUN-B). Gdy w czerwcu 1941 r. do Lwowa wkroczył batalion "Nachtigall", który utworzyli Niemcy, ale który był złożony z Ukraińców, niepodległościowcy podjęli próbę utworzenia ukraińskiego rządu (jego premierem był Jarosław Stećko). Jednak po kilku dniach zostali aresztowani przez Niemców. Melnykowcy pomagali nawet Niemcom w aresztowaniach banderowców. W rezultacie banderowcy przeszli do konspiracji. Natomiast Melnykowcy objęli wiele urzędów nie tylko w Galicji, ale także na Wołyniu. Między innymi objęli funkcje policyjne. W tym charakterze wzięli udział w 1942 r. w Holocauście, a następnie - na wiosnę 1943 r. - działając na rozkaz odeszli z policji. Ponieważ Niemcy aresztowali około 80%-90% kadry przywódczej banderowców, to na ich miejsce przyszli nowi, którzy weszli do organizacji już po aresztowaniu Bandery. Nie byli to ludzie wyrobieni politycznie. Jednym z nich był Roman Szuchewycz - ukraiński zastępca niemieckiego dowódcy batalionu "Nachtigall", który po rozwiązaniu tej formacji przez Niemców w 1942 r. pełnił ważną funkcję policyjną na Białorusi, a w 1943 r. wrócił na Wołyń i dołączył do działających w konspiracji banderowców. Innym przywódcą tej grupy był Dmytro Klaczkiwski. Tą grupą banderowców, którzy dołączyli do konspiracji po aresztowaniu Bandery ktoś kierował. Była jakaś siła, która ich pchała do dokonania rzezi na Polakach. Nie wiadomo kto wydał polecenie, aby 11 lipca 1943 r. rozpocząć rzeź - być może był to Melnyk. Gdy do Wołynia zbliżał się front a Niemcy organizowali obronę, zaczęła tam hulać dzicz ukraińska i mordować Polaków. Wtedy Niemcy aresztowali Melnyka i zamknęli go w Sachsenhausen (w tym samym miejscu siedział od 1941 r. Bandera). Przyczyną aresztowania Melnyka było prawdopodobnie to, że nie wykonywał on polecenia niemieckiego (nie chciał lub nie był w stanie) - Niemcy chcieli zakończyć rzeź Polaków, która utrudniała im przygotowania do obrony przed Sowietami. Dodatkową istotną okolicznością było to, że w latach 1939-1941, gdy Wołyń był pod okupacją sowiecką, grupy przywódcze (polska i ukraińska) na tym terenie zostały "wyczyszczone" przez Sowietów. Dlaczego postanowiono wymordować wszystkich Polaków i to w tak okrutny sposób? Chodziło o to, aby żaden Polak już nigdy na Ukrainę nie trafił i aby Polacy i Ukraińcy na zawsze się nienawidzili. Ani Bandera, ani Stećko nie ponoszą odpowiedzialności za tę zbrodnię. Oni wtedy byli w więzieniu. Nie wiadomo, czy w Sachsenhausen czy po wojnie Stećko zrozumiał, że wrogiem Ukraińców są Niemcy i Sowieci oraz, że wrogiem Polski są Niemcy i Sowieci. Z tego punktu widzenia nie ma sensu, aby Polacy i Ukraińcy walczyli ze sobą. Potępiamy rzeź na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Ale nie możemy żyć cały czas tą zbrodnią, bo nie będziemy mieli żadnej możliwości porozumienia. Potępianie dzisiaj tej zbrodni tak, jakby ona miała miejsce wczoraj, to jest wejście na całkowicie błędną drogę. Nie ma innego rozwiązania, jak szukanie przyjaźni.

Postać Iwana IV została postawiona na piedestał za rządów Stalina i na jego polecenie. Stał się on wtedy największym bohaterem narodowym Związku Radzieckiego. Był to syn Heleny Glińskiej (Litwinki pochodzenia tatarskiego, która wywodziła się od tatarskiego wodza - Mamaja) oraz - prawdopodobnie - od tatarskiego księcia Owczyny (który potem przyjął nazwisko Odolański). Natomiast formalnie ojcem Iwana IV był Wasyl III. Dygresja na temat Michała Glińskiego. Był to krewny Heleny, który starał się być "szarą eminencją" na dworze królów Polski: Aleksandra i Zygmunta Starego, a potem na dworze wielkiego księcia moskiewskiego - Wasyla III oraz w okresie regencji Heleny. Michał Gliński ostatecznie zmarł w więzieniu. Iwan IV w wieku trzech lat, kilka dni po śmierci formalnego ojca, Wasyla III, został koronowany na wielkiego księcia moskiewskiego. Księstwo to w tym czasie obejmowało niemal całe Zalesie oraz dwie ruskie republiki miejskie: Nowogród Wielki oraz Psków. W okresie małoletności Iwana IV rządziła Moskwą Helena razem z księciem Odolańskim, z którym wzięła potajemny ślub. Przez kilka lat prowadziła ona - bez powodzenia - wojnę z Litwą. Krótko potem w dość młodym wieku zmarła - prawdopodobnie została otruta przez bojarów. Po jej śmierci władza przeszła w ręce bojarów. Jeden z nich zachował się lekceważąco wobec 10-letniego Iwana IV. Kilka lat później Iwan poszczuł na niego psy myśliwskie, które bojara zagryzły na śmierć. Innych bojarów nastoletni Iwan kazał ściąć, zaś swojego domniemanego ojca - zagłodzić w więziennej celi. Gdy Iwan IV skończył 17 lat (w 1547 roku) ogłosił się carem Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i objął osobiste rządy. Tytuł cara (który wywodzi się z języka tatarskiego i nie jest tożsamy z tytułem cesarza) był wcześniej kilkakrotnie używany, ale teraz tytuł ten na trwałe zastąpił tytuł wielkiego księcia moskiewskiego. Następnego dnia poślubił swą pierwszą żonę, w sumie miał ich siedem. Dały mu one ośmioro dzieci, w tym trzech synów. Pierworodnego syna Iwan IV zabił. Młodszy syn pierwszej żony zajmował się głównie sprawami kościelnymi, był mało samodzielny i to on został później następcą ojca. Trzeci syn (z siódmej żony) Dymitr - został prawdopodobnie zamordowany, gdy miał kilka lat. Kilka miesięcy po (drugiej) koronacji Iwana IV doszło do wielkiego pożaru Moskwy (miasto było niemal w całości drewniane - za wyjątkiem murowanego Kremla zbudowanego przez Zoe). Ludność się zbuntowała i jednego z Glińskich (rodu, który popierał Iwana IV) zamordowano w soborze (pw. Zaśnięcia Matki Bożej). Reszta rodziny Glińskich (oskarżonego o wywołanie pożaru za pomocą czarów) musiała uciekać z Moskwy. Upadek Glińskich wzmocnił pozycję Iwana IV. Wbrew rosyjskim historykom Moskwa była wtedy względnie niewielka. Liczba ludności tego miasta wzrastała jedynie w czasie wielkich targów, które tam organizowano. W tym miejscu autor przechodzi do uwag o charakterze generalnym, metodologicznym i zwraca uwagę, jak trudno jest badać historię Moskwy. Trudność polega na tym, że źródła moskiewskie np. z czasów Iwana IV są bardzo skromne. Są zapiski, ale z XIX wieku, a w przypadku Iwana IV najwięcej zapisków powstało w czasach stalinowskich. I była to historia pisana na zamówienie... Panowanie Iwana IV Groźnego cechuje to, że od samego początku osobistych rządów likwidował on swoich wrogów. Gdy ich brakowało, to ich sam tworzył. Był też człowiekiem relatywnie dobrze wykształconym (czytał stosunkowo dużo książek)i na początku swojego panowania przeprowadził w kraju pewne reformy, np. powołał stałą armię. Państwo, którym rządził miało wiele cech słowiańskich, ale większość ludności tego państwa była niesłowiańska - azjatycka. Pierwszy okres jego panowania kończy się w momencie, gdy Iwan IV został nakłoniony przez doradców. aby rozpocząć ekspansję terytorialną - o czym w następnym odcinku.

Krótkie podsumowanie rządów Iwana III Srogiego (Okrutnego) - jest to postać w znacznym stopniu zakłamana w rosyjskiej literaturze historycznej, ale okres jego rządów w Moskwie był okresem istotnym. Po śmierci Iwana III wielkim księciem moskiewskim został Wasyl III (syn Zoe). Wdał się w ojca i był władcą nawet bardziej okrutnym niż Iwan III. W 1510 Wasyl zagarnął Psków (na zachód od Moskwy), sporo ludzi przy tym wymordował a powyżej 30 tysięcy mieszkańców wywiózł na wschód. Wtedy jeden z mnichów prawosławnych w Pskowie - Filoteusz - napisał do Wasyla wiernopoddańczy list. Sformułował w nim tezę, że Moskwa jest "trzecim Rzymem" (drugim Rzymem - po upadku Cesarstwa Rzymskiego - był Konstantynopol, zdobyty już przez Osmanów w 1453 roku). W XIX wieku ten list został wykorzystany przez historiografię rosyjską, która na jego podstawie sformułowała doktrynę Rosji jako "trzeciego Rzymu". Cesarstwo Rosyjskie było, w myśl tej koncepcji, kontynuacją tradycji Cesarstwa Rzymskiego i Cesarstwa Bizantyjskiego. "Rzym, Konstantynopol i Moskwa... A czwartego Rzymu już nie będzie" - oto dewiza Imperium Rosyjskiego od XIX wieku popularna do dziś. Dewiza, która powstała w oparciu o list Filoteusza z Pskowa do Wasyla III. Do roku 1522 Wasyl przyłączył do Księstwa Moskiewskiego także Riazań (na południe od Moskwy). Około 80% ludności Księstwa Moskiewskiego miało w tym czasie pochodzenie azjatyckie. Większość ludności wyznawała prawosławie, ale trzeba pamiętać, że cerkiew moskiewską tworzyli mnisi, którzy w większości byli analfabetami. Ich interpretacje Biblii nie opierały się więc na znajomości jej treści. Wasyl III prowadził wojny ze wszystkimi sąsiadami: z chanatem krymskim (na południu), z chanatem kazańskim (na wschodzie), z którym stosunki miał raz dobre a raz złe oraz z Wielkim Księstwem Litewskim (na zachodzie). W literaturze rosyjskiej przedstawia się ten ostatni konflikt jako wojny z Polską, ale to jest nieprawda, bowiem Litwa była samodzielnym, oddzielnym państwem. Wojnę z Litwą zaczął już Iwan III w roku 1500. Po trzech latach walki zostały przerwane, ale prawie natychmiast po śmierci wielkiego księcia litewskiego (i króla Polski) Aleksandra, w 1506 wojnę roku, wojnę tę wznowił Wasyl III. Po kilku latach znowu nastąpiła przerwa (w tej przerwie Wasyl III zagarnął Psków), po czym w roku 1514 wybuchła kolejna wojna. W jej trakcie Wasyl III najpierw zdobył Smoleńsk, ale następnie został rozgromiony przez wojska litewskie (a w zasadzie - przez wojska białoruskie) w bitwie nad Orszą. Wielkie Księstwo Litewskie nie miało jednak już sił, aby Smoleńsk odzyskać. Z drugiej strony - Wasyl III aż do swej śmierci nie ryzykował kolejnej wojny z Litwą. W Europie zachodniej to zwycięstwo zrobiło duże wrażenie. Natomiast w literaturze rosyjskiej ta bitwa jest przemilczana. Wasyl III ożenił się jeszcze za życia Iwana III, ale po 20 latach zażądał od patriarchy moskiewskiego rozwiązania tego małżeństwa. Było to sprzeczne z prawem cerkiewnym, ale patriarcha Daniło się zgodził. Pierwsza żona trafiła do klasztoru, a nową żoną została księżniczka, która należała do rodziny Mamaja - wodza tatarskiego, którego Dymitr Doński pobił na Kulikowym Polu. Po kilku latach urodził się jej syn (późniejszy Iwan IV), który jednak prawdopodobnie był nieślubnym dzieckiem. Jego prawdziwym ojcem był prawdopodobnie książę tatarski, który nazywał się Owczyna (a potem zmienił nazwisko na Oboleński). Tymczasem młodsi bracia Wasyla III szybko zmarli...

Historia Iwana III, podobnie jak i wcześniejsza historia Zalesia, jest zakłamana przez literaturę rosyjską i sowiecką. Cywilizację zachodnią (ale tylko materialną, nie intelektualną, czy duchową) przywiozła do Moskwy dopiero Zoe - druga żona Iwana III. Razem z nią przyjechało do Moskwy wielu ludzi kultury z Włoch, m.in. architektów, którzy zbudowali w Moskwie wiele budowli. Upowszechniła też godło bizantyjskie (Cesarstwo Bizantyjskie upadło w roku 1453, z chwilą zdobycia Konstantynopolaprzez Osmanów) - dwugłowego orła, który stał się później godłem Rosji. Rosyjska literatura historyczna twierdzi, że Iwan III uniezależnił Moskwę od Tatarów. Jednocześnie podawane się jednak różne daty zaprzestania przez niego płacenia daniny Tatarom (od lat 40. XV wieku aż po początek XVI wieku). W tym czasie były trzy ordy tatarskie w tym rejonie: astrachańska (spadkobierczyni Złotej Ordy), kazańska i krymska. Iwan III opłacał się wszystkim trzem. Z tego powodu był on popierany przez Tatarów. Gdy jego syn Wasyl III zaprzestał płacenia, to wznowione zostały najazdy tatarskie na księstwo moskiewskie. Dygresja. Historia Polski i historia księstwa moskiewskiego się łączy - za każdym razem agresorem jest Moskwa. Historia ta jest zakłamana, gdyż literatura polska w okresie rozbiorów, a potem przez pół wieku PRL nie mogła bronić prawdy historycznej. Autor podaje przykłady z literatury pięknej - Sienkiewicza i Prusa - którzy w XIX wieku nie mogli pisać otwartym tekstem, a Mickiewicz i Słowacki do końca panowania rosyjskiego w Warszawie byli cenzurowani. Obciążenie intelektualne historii (będące skutkiem jej zakłamywania przez pisarzy rosyjskich i sowieckich) do dzisiaj jest bardzo silne i nie zostało zwalczone. Jest także widoczne także na przykładzie kościoła unickiego w Ukrainie. Jeśli go pominiemy, to co zostaje? Zostają ci mnisi moskiewscy, których się obecnie usuwa z Ukrainy, bo są agentami Kremla. Albo potępia się za uczonymi sowieckimi Unię Lubelską za to, że pomijała Ukrainę. Tylko że wtedy (w 1569 roku) w ogóle nie było Ukrainy. Nazwa Ukraina powstała dopiero wtedy, gdy te ziemie zostały w Lublinie wcielone do Rzeczypospolitej. Iwan III miał 4 braci. Po śmierci Wasyla II jego ziemie podzielono między nich. Początkowo pomagali oni Iwanowi III. Ale ten potem zabrał im ich dzielnice, umieścił w Moskwie i po pewnym czasie trzech braci zmarło. Czwartego brata Iwan III uwięził i osobiście zamordował. W 1506 roku (po śmierci Aleksandra) królem Polski i wielkim księciem litewskim został najmłodszy syn Kazimierza Jagiellończyka - Zygmunt, który był bardzo dobrze przygotowany do rządzenia. Tymczasem jeszcze po śmierci Kazimierza Jagiellończyka (1492) Iwan III podporządkował sobie książąt wzdłuż rzeki Oki, tworząc w ten sposób bufor między Wielkim Księstwem Moskiewskim a Wielkim Księstwem Litewskim. Stanowisko literatury rosyjskiej, wedle której była to rywalizacja polsko-moskiewska jest błędne. Polska była daleko i była zajęta konfliktem z Krzyżakami. Poza tym w latach 1492-1501 Litwa miała osobnego władcę niż Polska. To Wielkie Księstwo Litewskie było wtedy rywalem Moskwy, a nie Królestwo Polskie. Iwan III miał dwóch synów: Iwana Młodego, który pochodził z pierwszej żony oraz Wasyla, który był synem Zoe Paleolog. Początkowo starszy syn był prawą ręką ojca i drugą osoba w państwie, ale nagle umarł w młodym wieku. Zanim umarł poślubił Helenę (córkę hospodara mołdawskiego) i miał z nią syna - Dymitra. Wtedy Iwan III wtrącił Wasyla do więzienia a swoją żone Zoe - wygnał z dworu. W tym czasie na następcę tronu szykowany był Dymitr. Po 4 latach wszystko się zmienia: Wasyl wychodzi do więzienia, a trafia tam Dymitr i jego matka, a ich zwolennicy są masowo mordowani. Do kolejnej zmiany już nie doszło, bo Iwan III w 1505 roku zmarł. Wszyscy władcy Moskwy byli krwawi, ale Iwan III był najkrwawszym z dotychczasowych.

Autor uzupełnia i pogłębia wywody przedstawione w poprzednim odcinku. Na wstępie podkreśla zasadniczą różnicę między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Moskiewskim. Przywołuje w tym celu dwa wydarzenia,które miały miejsce w obu tych państwach w roku 1505. W tym roku król Polski zaakceptował konstytucję sejmową Nihil Novi, zgodnie z którą bez zgody szlachty (izby poselskiej i senatu) król nie może niczego postanowić. W tym samym roku Iwan III porzucił dotychczasowy sojusz z częścią cerkwi prawosławnej, która postulowała ubóstwo duchowieństwa (druga część cerkwi uznała władzę Wielkiego Księcia za świętą). W konsekwencji Iwan III zamknął w klatce trzech dostojników prawosławnych (swoich dawnych sojuszników) i po prostu ich spalił. Autor podkreśla na tym przykładzie różnicę cywilizacyjną między Polską a Moskwą. Autor ponownie zwraca uwagę fakt zakłamania historii Moskwy w XIX i w XX wieku przez historyków rosyjskich i sowieckich oraz na to, że te kłamstwa są do dzisiaj w Rosji (a także w Ukrainie czy w Polsce) traktowane poważnie. Dalej szerzej omawia przyczyny, dla których Królestwo Polskie było bierne, gdy Iwan III zagarnął Nowogród Wielki. Było to za panowania Kazimierza Jagiellończyka, który najpierw był Wielkim Księciem Litewskim, a po śmierci swego brata - Władysława pod Warną, został także królem Polski. Odtąd był pochłonięty sprawami polskimi. Najpierw zajęty był wojną z Krzyżakami (wojna trzynastoletnia: 1454-1466) a następnie polityką dynastyczną w Czechach i na Węgrzech (gdzie w latach 70. i 90. XV wieku władcą został jego najstarszy syn - Władysław; wzmocniło to pozycję międzynarodową Polski). Wykorzystała to Moskwa, która obeszła porozumienie pokojowe litewsko-moskiewskie, rozgraniczające strefy wpływów obu państw, gdy idzie o księstwa ruskie leżące między Litwą a Moskwą. W Nowogrodzie rządziła wówczas Marta Borecka razem ze swoim synem. Moskale napadli na Nowogród, zagarnęli go, syna Marty Boreckiej wywieźli do Moskwy i zamordowali. Z Nowogrodu wypędzono ludność słowiańską (kilkadziesiąt tysięcy osób) a sama republika została podporządkowana Moskwie (pozostając nadal pod władzą Marty Boreckiej). Potem miał miejsce drugi najazd moskiewski na Nowogród, w wyniku którego Martę Borecką wywieziono do Moskwy i tam zamordowano. Namiestnikiem w Nowogrodzie przez pewien czas był Michał Olelkowicz, który początkowo był zwolennikiem sojuszu z Litwą, ale gdy zorientował się, że Kazimierz Jagiellończyk nie będzie interweniował po stronie Nowogrodu przeciwko Moskwie, wystąpił przeciwko niemu i szukał porozumienia z Moskwą. Planował zamordowanie Kazimierza, ale ten (uprzedzony być może przez Moskwę) uniknął śmierci, a za próbę królobójstwa postawił go przed sądem, który skazał go na karę śmierci. W międzyczasie Nowogród został podporządkowany Moskwie, podobnie jak i Twer, który Moskale najechali a jego władca - książę Michał uciekł do Polski. Tymczasem w 1492 roku rozpadła się unia personalna polsko-litewska: królem Polski został Jan Olbracht a Wielkim Księciem Litewskim - Aleksander. Sytuacja taka trwała do śmierci Jana Olbrachta w 1501 roku. Śmierć Kazimierza w 1492 roku oznaczało dla Moskwy także zerwanie traktatu pokojowego z Litwą, który podpisał Kazimierz (uważali, że był to traktat między osobami, a nie między państwami, a więc śmierć Kazimierza oznacza koniec tego układu). Rozpoczęli więc niewypowiedzianą wojnę z Litwą. Jednak do krwawych walk miedzy obu państwami nie dochodziło, choć Moskwa zajmowała ziemie ruskie położone między Wielkim Księstwem a Zalesiem oraz na Zalesiu. Wtedy powstała koncepcja doprowadzenia do sojuszu litewsko-moskiewskiego. Jej elementem było małżeństwo Aleksandra z córką Iwana III - Heleną. Helena i jej świta pełnili początkowo rolę moskiewskich szpiegów w Litwie, a Moskwa dalej prowadziła politykę zagarniania kolejnych terenów...

Według historiografii rosyjskiej Iwan III był tym władcą moskiewskim, który miał wyrwać Zalesie spod władzy tatarskiej. Jest to nieprawda. Iwan III zmarł w roku 1505, ale w testamencie napisał, że Moskwa ma nadal płacić daninę Tatarom. Płacili ją także jego następcy na tronie moskiewskim: jego syn i - przez pewien czas - jego wnuk. Prawdą jest, że za panowania Iwana III zależność Moskwy od Tatarów była mniejsza niż wcześniej. Ale wynikało to ze słabości Tatarów, których państwo po Czarnej Śmierci (połowa XIV wieku) weszło w stan długotrwałego kryzysu. Były okresy panowania Iwana III, kiedy rządził on samodzielnie twardą ręką, ale były także okresy, kiedy władzę w Wielkim Księstwie Moskiewskim przejmowały rywalizujące ugrupowania polityczne. Jego przydomek wynika z jego wyjątkowego okrucieństwa. Przykładowo - kilku swoich wrogów politycznych ugotował żywcem na głównym placu Moskwy. Struktura etniczna tego państwa w tym czasie była następująca: 5/6 ogółu ludności stanowiły ludy azjatyckie (w tym Tatarzy sprowadzani przez Wasyla II), 1/6 - przybyli z Zachodu Rusini, którzy byli warstwą rządzącą. Wszyscy oni - pod wpływem cerkwi prawosławnej - mówili językiem słowiańskim (z licznymi naleciałościami języków azjatyckich). Ta dominacja pierwiastka azjatyckiego na Zalesiu powoduje, że do dzisiaj widać istotną różnicę między Rosją, a Białorusią czy Ukrainą. Iwan III zaatakował Nowogród Wielki - po dwóch wojnach państwo to przestało istnieć i stało się częścią państwa moskiewskiego. Żoną Iwana III została Zoe (Zofia) z bizantyjskiej dynastii Paleologów, która była wychowana w Rzymie. Zainicjowała ona proces europeizacji Moskwy. Gdy królem Polski i Wielkim Księciem Litewskim był Kazimierz Jagiellończyk, w roku 1449 zawarto porozumienie pokojowe (jeszcze z Wasylem II), które podzieliło strefy wpływów Polski i Litwy oraz Moskwy. Po śmierci Kazimierza Polska i Litwa nadal respektowały to porozumienie, natomiast Moskwa uważała, że skoro Kazimierz nie żyje, to układ nie obowiązuje. Jednocześnie nastąpiło zerwanie unii personalnej polsko-litewskiej (królem Polski został Jan Olbracht, a Wielkim Księciem Litewski - Aleksander), co osłabiło oba państwa. Wtedy Iwan III zaczął atakować Wielkie Księstwo Litewskie...

Po zniszczeniu Zalesie przez Tochtamysza w 1382 roku Dymitr Doński płaszczył sie przed Tatarami. Z tego powodu ci go pozostawili na tronie moskiewskim, chociaż wszystkich jego sojuszników zamordowali. Zalesie stopniowo się slawizowało - ludność pochodzenia azjatyckiego pod wpływem prawosławia przyjmowała język słowiański z silną domieszką słów azjatyckich. Następcami Dymitra Dońskiego byli Wasyl I i Wasyl II (jego syn i jego wnuk). Byli oni władcami silnej ręki, choć podporządkowanymi Tatarom. Jednocześnie silne były związki między Moskwą a Wielkim Księstwem Litewskim, zwłaszcza za Wasyla I, którego żoną była córka Witolda - Zofia. Witold był bardzo ambitny i dążył do tego, aby stać się samodzielnym władcą na Litwie. W 1429 roku zorganizował zjazd monarchów w Łucku z udziałem cesarza Rzeszy Niemieckiej, władców skandynawskich i Jagiełły, dążąc do tego, aby uznano jego pretensje do korony królewskiej. Wobec sprzeciwu Jagiełły i szybkiej śmierci Witolda (w 1430 roku) nic z tego nie wyszło. Gdy władcą Moskwy został Wasyl II (w roku 1430) rozpoczęła się 20-letnia wojna domowa na Zalesiu, wewnątrz najbliższej rodziny Wasyla I. Chodziło o to, czy po Wasylu I władzę ma przejąć jego syn Wasyl II czy też brat Wasyla I - Jerzy. Była to walka straszliwa i okrutna - syn Jerzego (Wasyl) został oślepiony na polecenie Wasyla II, ale następnie Wasyl II sam został oślepiony. Cała ta rodzina została dokładnie wymordowana, został jedynie Wasyl II, który rządził już samodzielnie do swojej śmierci. Aby umocnić swoją władzę masowo ściągał on Tatarów do Księstwa Moskiewskiego i traktował ich jako bojarów. Równocześnie, aby odseparować się od Zachodu Wasyl II zmienił cerkiew na Zalesiu. Bizancjum (zagrożone przez Osmanów) porozumiało się z papiestwem, ale unii nie uznali prawosławni na Rusi i na Zalesiu. Wówczas prawosławie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego podporządkowano tradycji prawosławnej istniejącej na Rusi po 988 roku - było to prawosławie typu europejskiego, które - przez unię Liwy z Polską - zbliżało się do katolicyzmu. Natomiast na terenie Zalesia stworzone zostało prawosławie moskiewskie, które znalazło sie pod silnymi wpływami pogańskimi. Na Zalesiu pojawili się bowiem "święci mężowie", którzy mieszkali w głębi lasu i którzy - co najmniej w połowie - nie umieli czytać. Nie znali więc Pisma Świętego, a mimo to tłumaczyli zasady wiary chrześcijańskiej. Do prawosławia moskiewskiego przenikały elementy wierzeń tatarskich.

W XIV wieku ukształtowała się granica między Słowianami a Moskwą. Odpowiadała ona naturalnej granicy między Europą a Azją (zlewiska Bałtyku i Morza Czarnego należą do Europy, zlewiska Morza Białego i Morza Kaspijskiego - do Azji). Jest to także granica klimatyczna. Szerzej na ten temat Leszek Moczulski opowiadał w wykładzie nr. 103. *** Dzisiejszy odcinek jest krótszy i ukazuje się w nietypowym dniu tygdonia. Przyczyna jest związana przede wszystkim z tym, że obsługa techniczna tego projektu jest zaangażowana w zbiórkę pieniędzy na pomoc dla krwawiącej i walczącej Ukrainy. W niewielkim powiatowym miasteczku udało się zebrać w ciągu kilku dni (ale przygotowania trwały kilka tygodni) około 50 tysięcy złotych plus 30 tysięcy w towarach (wyłącznie nowe rzeczy). Kwesta była prowadzona głownie do puszek, ale trwa także zbiórka na portalu pomagam.pl - https://pomagam.pl/h4c8kn . W tej sytuacji obsługa techniczna - po pierwsze - przeprasza za poślizg, a po drugie - apeluje - może ktoś ze słuchaczy wykładów Leszka Moczulskiego zechciałby dołączyć do grona darczyńców w ramach tej limanowskiej akcji? Trzeba tylko uważać, aby przy dokonywaniu przelewu suwak dać na zero, bo portal proponuje wpłatę 15% na jego utrzymanie, a nam zależy, aby cała kwota szła dla ukraińskich żołnierzy. Wszystkie informacje o zbiórce są na stronie podanej wyżej albo na stronie www.limanowadlaukrainy.pl . Ani jedna złotówka z zebranych pieniędzy nie jest przeznaczona na koszty prowadzenia akcji, któe wolontariuszy pokrywają z własnej kieszeni. *** W niedzielę 28 maja ukaże się kolejny wykład z cyklu "Historia Moskwy".

Aby zrozumieć to, co się stało w XV wieku na Zalesiu, trzeba spojrzeć szerzej i pokazać wydarzenia i procesy, które w XIV wieku toczyły się w Polsce, w Litwie i w Złotej Ordzie. Litwa w czasach Olgierda i jego brata Kiejstuta miała do wyboru: albo porozumieć się z Polską, albo ze Złotą Ordą. Kiejstut rozmawiał z Ludwikiem Andegaweńskim na temat przyjęcia chrztu w obrządku łacińskim, ale się nie dogadali. Niewątpliwa była wrogość między Litwą a Moskwą. Litwa miała poparcie w kilku księstwach Zalesia (np. w Twerze) i rozważała sojusz ze Złotą Ordą przeciwko Moskwie. Oznaczałoby to zwrócenie się Litwy na wschód. Wojska litewskie pod wodzą Jagiełły miały wziąć udział w bitwie na Kulikowym Polu po stronie Mamaja, ale ostatecznie do tego nie doszło i Mamaj poniósł klęskę. Złota Orda po epidemii Czarnej Śmierci była osłabiona i niestabilna. Pokonany na Kulikowym Polu Mamaj został zamordowany przez Tochtamysza, który został nowym chanem Złotej Ordy. Ten najechał i spalił Zalesie, ale następnie wdał się w wojny z Tamerlanem (Timurem Kulawym), który stworzył najpotężniejsze państwo mongolsko-tatarskie na terenie środkowej Azji. W Polsce tron po śmierci Ludwika Andegaweńskiego objęła jego najmłodsza córka - 12-letnia Jadwiga. Panowie polscy postanowili zerwać unię z Węgrami i zawrzeć unię z Litwą, na co - po upadku Mamaja i spaleniu Zalesia przez Tochtamysza, zdecydował się także Jagiełło. W 1385 roku podpisano polsko-litewski układ w Krewie. W 1386 roku doszło do chrztu Litwy, małżeństwa Jadwigi z Władysławem Jagiełłą oraz unii polsko-litewskiej (układ przewidywał nawet inkorporację Litwy do Korony, ale do tego nie doszło). W 1387 roku Jadwiga wyprawiła się na Ruś Czerwoną, gdzie jej ojciec ustanowił już starostów węgierskich i przyłączyła te tereny ponownie do Polski. Później prowadziła rokowania z Krzyżakami i aktywnie brała udział w prowadzeniu polityki, mając korzystny wpływ na męża. Była wybitnym władcą Polski. Zmarła tragicznie w wieku 25 lat przy porodzie pierwszego dziecka w 1399 roku. Sytuacja na Litwie była również skomplikowana. Jagiełło doprowadził do zamordowania swego wuja - Kiejstuta, z kolei syn Kiejstuta - Witold zamordował ojca Jagiełły - Olgierda, kilkakrotnie sprzymierzał się z Krzyżakami i prowadził wojny z Polską, rządzoną przez Władysława Jagiełłę. Dopiero po pewnym czasie, gdy Witold uzyskał tytuł Wielkiego Księcia Litewskiego formalnie tylko podległego Władysławowi Jagielle, doszło do porozumienia między nimi. W 1399 roku Witold zorganizował wielką wyprawę przeciwko Złotej Ordzie, licząc na podbój jej terenów oraz terenów Zalesia. Gdyby mu się to udało, to prawdopodobnie rozpadłaby się unia polsko-litewska. Został jednak pokonany przez Tamerlana (Timura Kulawego) w bitwie nad Worsklą (po stronie Witolda walczył m.in. Tochtamysz). Historia Europy środkowo-wschodniej potoczyłaby się inaczej, gdyby wtedy zamiast państwa polsko-litewsko-ruskiego powstało państwo litewsko-tatarskie. O dalszym biegu historii przesądziły wydarzenia opisane wyżej. Decydujące znaczenie miało zwycięstwo polsko-litewskie pod Grunwaldem. Po tej bitwie sojusz polsko-litewski się umocnił. Pod koniec życia Witolda pojawiła się jeszcze szansa na to, że powstanie mocarstwo wschodnie - litewsko-moskiewskie (bez Polski), ale Witold nie zdążył już zrealizować tych planów, bo umarł. Szybko rozpadła się także nowa unia polsko-węgierska (1440-1444) i gdy Kazimierz Jagiellończyk (Wielki Książę Litewski) został królem Polski unia polsko-litewska została przywrócona.

Moskwa odzyskała niepodległość 100 lat po bitwie na Kulikowym Polu w wyniku rozpadu Złotej Ordy. Po bitwie na Kulikowym Polu Dymitr Doński i jego następcy grzecznie płacili Tatarom daniny, byli im wierni i posłuszni. O żadnej niepodległości nie myśleli. Być może bitwa na Kulikowym Polu była jedynie bitwą Dymitra Dońskiego z przywódcą jednej z frakcji w Złotej Ordzie (Mamajem), a nie bitwą o niepodległość Moskwy od Tatarów. Dymitr Doński był relatywnie dobrze wykształcony i dobrze przygotowany do rządzenia księstwem moskiewskim. Pozostawił po sobie testament, w którym sformułował wskazówki dla swych następców, jak należy rządzić państwem. Opierały się one na tradycji mongolsko-tatarskiej. Sposób budowania mocarstwa polegał na tym, że zdobywano jakiś teren drogą krwawego najazdu, wprowadzano tam terror, zagospodarowywano po swojemu i gdy stawał się on prowincją państwa, to robiono nowy skok na nowe ziemie. Była to zupełnie inna filozofia, niż filozofia Chińczyków, czy innych państw azjatyckich, czy państw Europy Zachodniej, czy Polski. Te państwa cały swój wysiłek kierowały na to, aby umocnić państwo od wewnątrz. Budowano jego siłę kierując wysiłek do środka. W ten "mongolsko-tatarski" sposób działa Moskwa, potem (od XVIII wieku - Rosja), a po rewolucji bolszewickiej Związek Sowiecki. Apogeum tego to był rok 1945, gdy imperium sowieckiego sięgało do Adriatyku. Tak samo działa dzisiaj Rosja Putina. Zamiast umacniać ten duży kraj, który ma w swoich granicach obecnie Rosja, oni próbują zdobyć kolejne tereny. W 1992 roku ukazał się w Rosji podręcznik Lwa Gumilowa, w którym napisano: "My jesteśmy krajem rosyjsko-azjatyckim i to, cośmy stracili na przełomie lat 80. i 90. to jest wszystko nasze". W tym samym podręczniku Gumiłow napisał: "Jednym z naszych wielkich przywódców (obok Aleksandra Newskiego, czy Dymitra Dońskiego) był Dżingis-chan". Oni nie potrafią działać do środka. Oni ciągle szukają potęgi na zewnątrz. Co jakiś czas następuje katastrofa, tracą zdobyte tereny, ale później usiłują je znowu odzyskać. Taka była moskiewska i taka jest rosyjska filozofia państwa, filozofia budowy swojej siły. Oni nie rozbudowują Rosji, tylko potrzebują Kazachstanu, Białorusi, Ukrainy... Dlatego Putin nie jest w stanie zrozumieć, dlaczego Ukraińcy nie chcą być częścią narodu rosyjskiego. Ten sposób myślenia jest charakterystyczny (w mniejszym lub większym stopniu) dla większości Rosjan. Dla nich obecny bunt Ukrainy jest czymś niedopuszczalnym i niezrozumiałym.

Dygresja dotycząca spraw aktualnych - powstania koalicji PO-PSL. Po Czarnej Śmierci na Zalesiu nastąpił boom demograficzny. To spowodowało, że niektórzy książęta zalescy zaczęli prowadzić aktywną polityką. Jednym z nich był Dymitr Doński, który w 1380 roku pokonał chana Tatarów Mamaja w bitwie na Kulikowym Polu. Ta bitwa w historiografii rosyjskiej XIX, XX i XXI wieku jest mocno zakłamana. Przedstawia się ją, jako początek wyzwolenia Zalesia spod jarzma Tatarów. Tymczasem po tej bitwie Mamaj został zamordowany, a dwa lata później chan tatarski Tochtamysz ruszył na Zalesie i zaczął palić tamtejsze miasta. Wkroczył do Moskwy (z której Dymitr Doński uciekł)i w ciągu paru dni wymordowano 25 tysięcy Moskali. Podobną lub większą ich liczbę sprzedano jako niewolników (nawet do Egiptu). Ocaleli ci, którzy zdołali uciec do pobliskich lasów. Był to najazd bardziej brutalny niż najazd Batu-chana sto kilkadziesiąt lat wcześniej. Tatarzy pozwolili Dymitrowi wrócić do zniszczonej Moskwy, ale musiał płacić im olbrzymią kontrybucję. Wszystko to nie przeszkadza rosyjskim historykom zakłamywać historię tej wojny. Robili tak w czasach stalinowskich i robią tak także po upadku Związku Sowieckiego, do dzisiaj.

Wiemy, że w 1347 roku ta odmiana dżumy pojawiła się w Europie, w Kaffie na Krymie. Stąd była przenoszona przez statki handlowe. Jeszcze w tym samym roku pojawiłą się na Krecie, w 1348 roku - w Wenecji i w Genui, stąd przeniosła się do Francji, potem do Anglii, Holandii... W 1350 roku pojawiła się na południowych wybrzeżach Bałtyku, stamtąd przeszła do Rygi, potem do Nowogrodu, a stamtąd na Zalesie. Liczba ludności Europy zmniejszała się - według szacunków o 1/3 do 1/4. Straszliwe nieszczęście! Tu następuje dygresja na temat obecnej sytuacji demograficznej oraz prognoz na najbliższe stulecie - tempo ludności świata będzie rosnąć coraz wolniej do połowy XXI wieku, po czym nastąpi załamania demograficzne. Liczba ludności świata na koniec XXI wieku zmniejszy się z obecny 8 mld do 6 mld ludzi. Na początku drugiego tysiąclecia naszej ery liczba ludności Europy wzrosła sześciokrotnie. Musiało nastąpić załamanie. To załamanie jest podstawowym wytłumaczeniem zmian, które nastąpiły po połowie XIV wieku. Epidemia nie zaczęła się na Krymie - przyszła ze Wschodu: ze środkowej Azji trafiła na obszar Kipczaku, na tereny Złotej Ordy. Objęła wtedy także Zalesie. Obszary Złotej Ordy dwukrotnie przeszły epidemię, bo jak dżuma "obeszła całą Europę, to wróciła na Zalesie i do Tatarów. To spowodowało załamanie się potęgi tatarskiej, która przestała być zagrożeniem dla Europy. Były obszary Europy, gdzie epidemii prawie w ogóle nie było. Dotyczy to m.in. południowych Włoch (Neapolu), Szwajcarii, Węgier, Czech oraz Polski (która wtedy nie miała dostępu do Bałtyku, wzdłuż, którego wybrzeży przechodziła dżuma). Z tego powodu siły tych państw w tym czasie wzrosły. Jest to jeden z najważniejszych powodów wzrostu znaczenia państwa Kazimierza Wielkiego. Skorzystała na tym także Litwa. Epidemia otwarła drogę Moskwie do dominacji na Zalesiu, gdyż Czarna Śmierć ominęła księstwo moskiewskie, przechodząc północną częścią Zalesia - z jednej strony, a z drugiej - dochodząc do Niżnego Nowogrodu. Nagle dość słabe księstwo moskiewskie, które wcześniej zawsze było wierne Tatarom, po zmianach wywołanych przez Czarną Śmierć było w stanie przeciwstawić się Tatrom. Tymczasem wymarła dynastia Rurykowiczów w księstwie halicko-włodzimierskim i - drogą pokojową (a nie drogą zbrojną, jak kłamliwie twierdzi historiografia rosyjska i radziecka)- Kazimierz Wielki włączył Ruś Czerwoną do Polski. Sam Kazimierz zresztą prawdopodobnie przeszedł dżumę, ale jego organizm przezwyciężył tę chorobę.

W niewoli była na pewno ludność Zalesia. Ale można się spierać, czy byli oni w niewoli Tatarów, czy też w niewoli władców Zalesia z dynastii Rurykowiczów, którzy współpracowali z Tatarami. Cechą charakterystyczną Zalesia (będącego w istocie jednym z chanatów nazywanym wielkim księstwem) były zacięte, bezwzględne walki książąt między sobą. W innych częściach Złotej Ordy (w innych chanatach) takie zjawisko nie występowało. Dawna Ruś Kijowska stanowiła jakby przedpole Złotej Ordy. Dopiero w 2. połowie XIII wieku zostały włączone do Złotej Ordy tereny księstwa halicko-włodzimierskiego, którymi władał Daniel (wołyński), o czym była mowa w poprzednim odcinku. Spośród wszystkich książąt Zalesia najbliższe związki z Nowogrodem utrzymywali władcy Tweru, położonego niedaleko źródeł Wołgi. Wołga była ważnym szlakiem handlowym dla towarów przywożonych z Nowogrodu. Z uwagi na te związki z Nowogrodem Twer starał się mieć nieco niezależną pozycję wobec chana Złotej Ordy. Prawdopodobnie z tego powodu, jako przeciwwagę dla Tweru Tatarzy stworzyli księstwo moskiewskie. Pierwszym księciem moskiewskim był Daniel (moskiewski) - najmłodszy brat Aleksandra Newskiego. Książę moskiewski był w tym czasie najwierniejszym sługą Złotej Ordy. Kolejnym władcą Moskwy został wnuk Aleksandra Newskiego - Jerzy. W tym czasie wielkim księciem na Zalesiu był książę twerski - Michał. Michał twerski dwukrotnie pokonał Jerzego moskiewskiego i wziął do niewoli żonę księcia moskiewskiego, która była siostrą chana Złotej Ordy. Została ona ostatecznie zamordowana. Chan Złotej Ordy wezwał wtedy Michała i Jerzego, aby przybyli do jego obozu, aby ten mógł rozstrzygnąć ich konflikt. Michał został zamordowany. Wielkim księciem został Jerzy moskiewski. Po kilku latach syn Michała twerskiego zabił Jerzego. Potem jego z kolei zabił książę moskiewski... Ostatecznie wielkim księciem został Iwan I Kalita - najmłodszy brat Jerzego.

Autor zapowiada przejście do XIV wieku - okresu, gdy w Polsce panowali: Władysława Łokietek, Kazimierz Wielki, Ludwik Węgierski, Jadwiga i Władysław Jagiełło. Nastąpiła wówczas wielka zmiana geopolityczna. Za sprawą Giedymina i jego synów (Olgierda i Kiejstuta) powstało Wielkie Księstwo Litewskie, które zasłoniło Polskę przed Tatarami. Zanim jednak to nastąpi (co będzie tematem kolejnych wykładów) - autor cofa się jeszcze raz do wieku XIII. Najpierw wspomina o tym, jak najmłodszy syn Aleksandra Newskiego - Daniel/Daniło, który wychowywał się prawdopodobnie u Tatarów, został władcą księstwa moskiewskiego (tzw. Daniel Moskiewski). Potem charakteryzuje okrutne rządy tatarskie na Zalesiu. Spowodowały one, że między Zalesiem, które było częścią Złotej Ordy, a dawną Rusią Kijowską, powstała przepaść cywilizacyjna. W ten sposób powstała pierwsza granica, o której mowa w tym wykładzie. Ziemie na zachód od Zalesia nie były częścią Złotej Ordy. Na północy Nowogród Wielki nie był częścią państwa tatarskiego, ale był wobec tego państwa uległy. Na południu ziemie dawnej Rusi Kijowskiej były okupowane przez Tatarów, stanowiąc przedpole Złotej Ordy, oddzielające ją od Europy. Na tym obszarze zbudował swoje państwo inny książę Daniel - władca księstwa halickiego (tzw. Daniel Halicki). Za namową Bolesława Wstydliwego przeszedł on na katolicyzm i (w połowie XIII wieku) koronował się na króla Rusi. Tu autor przechodzi do dygresji na temat nestorian. Nie wierzyli oni w większość prawd chrześcijańskich. W XIII i XIV wieku przybywali na Zalesie, gdzie się osiedlali i mieli duży wpływ na specyficzny kształt chrześcijaństwa, które formowało się na tym terenie. Wracają do Daniela Halickiego - jego koronację Mongołowie uznali za akt niesubordynacji i ruszyli na Ruś Halicko-włodzimierską. Daniel został pokonany, zniszczono wszystkie jego zamki, za wyjątkiem jednego, w Chełmie (to miasto było siedzibą Daniela Halickiego). Następnie (w 1269 roku) nastąpił drugi najazd tatarski na Polskę, w którym uczestniczył także wieloletni sojusznik Polski - Daniel (prawdopodobnie zmuszony do tego przez Tatarów). W roku 1270 Tatarzy wycofali się z Polski, gdyż zanotowali niepowodzenia na Bliskim Wschodzie. Oddzielnie wycofywały się wojska ruskie, które dokonały rzezi w Sandomierzu. Parę lat później umarł Daniel i Ruś Halicko-Włodzimierska pozostała przedpolem Złotej Ordy do pierwszych dekad XIV wieku. W tym czasie państwo tatarskie sięgało na zachód od Bugu, podchodziło pod Rzeszów i pod Lublin! Trzeci najazd Tatarów na Polskę (za Leszka Czarnego) był już słabszy niż pierwszy i drugi. Za trzecim razem Polacy byli w stanie samodzielnie wygonić agresorów. W ten sposób Polska zarysowała zrąb Europy Zachodniej. I to jest druga granica, o której mowa w tym wykładzie.

Na początku XIX wieku historycy rosyjscy, realizujący zamówienie polityczne Aleksandra I, zaczęli twierdzić, że na losy Zalesia po najeździe mongolskim wpłynęły dwa księstwa: Moskwa i Twer. Jest to nieprawda. W tym czasie Moskwa się w ogóle nie liczyła. Jakąś rolę odgrywał jedynie Twer. Na Zalesiu dominowała ludność azjatycka (z zachodniej Syberii), która była pod władzą zeslawizowanych Rurykowiczów. Natomiast arystokrację na Zalesiu (warstwę bojarów) stanowili Połowcy przybyli z południa. Z uwagi na strukturę etniczną tego terenu (przewaga Azjatów) Batu-chan zorganizował tam autonomiczne państwo, które było częścią mongolskiej Złotej Ordy. Złota Orda była najbardziej na zachód wysuniętą częścią imperium mongolsko-tatarskiego. Ziemie zamieszkałe przez Słowian wschodnich (dawna Ruś Kijowska) została inaczej potraktowana przez Batu-chana. Pozostawały ona przez mniej niż 100 lat pod okupacją mongolsko-tatarską i musiały płacić haracz na rzecz Złotej Ordy. Na tym obszarze istniały dwa duże księstwa: czernichowskie i halicko-włodzimierskie. Kijów w wyniku najazdu tatarsko-mongolskiego został niemal całkowicie zniszczony. Na północy nadal największym i najważniejszym miastem był Nowogród. Na Zalesiu było początkowo siedem księstw (potem ich liczba wzrosła). Podlegały one wielkiemu księciu. Objęcie funkcji księcia lub wielkiego księcia wymagało zatwierdzenia tatarskiego, co nazywało się jarłykiem. Wielki książę musiał uzyskać jarłyk od obu szczebli władzy: chana w Saraju i Wielkiego Chana - w Dalekiej Azji. Wyprawa po jarłyk kończyła się nieraz śmiercią księcia wskutek zatrucia (trucizny działały nie od razu, ale po kilku dniach od spożycia). Tak właśnie został otruty pierwszy wielki książę - Jarosław. Następcą Jarosława został jego syn Aleksander Newski. Z kolei młodszy brat Aleksandra Newskiego został księciem włodzimiersko-suzdalskim (największego księstwa na Zalesiu) i nie chciał słuchać Aleksandra Newskiego. Z tego powodu uciekł (czy też został wygnany) do Szwecji. Batu-chan dokonał wówczas drugiej rzezi na Zalesiu, jeszcze bardziej okrutnej niż tej w latach 1237-1238. W ten sposób przygotował warunki dla Aleksandra Newskiego, do objęcia władzy we Włodzimierzu nad Klaźmą. Mówiąc inaczej - Aleksander Newski wprowadził terror tatarski w podległym sobie księstwie. Po pewnym czasie wybuchł wielki bunt we Włodzimierzu nad Klaźmą i w innych miejscowościach. Aleksander Newski pojechał wówczas do Saraju, gdzie rządził już następca Batu-chana. Po kilku dniach od opuszczenia Saraju Aleksander Newski zmarł w wieku zaledwie 43 lat (prawdopodobnie otruty). Tradycja mongolsko-tatarska mówiła bowiem, że skoro podwładny nie umie zapanować nad swoim ludem, co powoduje problemy, to należy go zabić. O Moskwie w tym czasie nie było "ani widu, ani słychu"...

Do najazdu tatarsko-mongolskiego sytuacja była następująca: Ruś to był obszar w Europie zamieszkały przez wschodnich Słowian, Zalesie - to była ich kolonia w Azji (nad Oką i górną Wołgą) rządzona przez Rurykowiczów, ale zamieszkała przez ludy północno-azjatyckie. Południowa Ruś sięgała nieco na południe od Kijowa. Dalej na południe zamieszkiwał lud Połowców. Ich zwyczaje przenikały na tereny południowo-ruskie. W północnej części Rusi przeważały republiki miejskie, z których największą był Nowogród. Północna Ruś sąsiadowała od północy z koloniami germańskimi (m.in. z Rygą). Nowogród utrzymywał z nimi stosunki handlowe, sprzedając im m.in. futra i jedwab. Były one sprowadzane z Zalesia. Pojawili się także Litwini, którzy od XII wieku organizowali bandyckie napady tak na ziemie polskie (na Mazowsze), jak i na ziemie ruskie. W XIII wieku powstało państwo litewskie pod władzą Mendoga. Od najazdu tatarsko-mongolskiego zaczyna się intensywne fałszowanie historii przez historiografię rosyjską i radziecką. Przedstawia się zwycięstwa Aleksandra Newskiego (1240 - nad Newą, 1242 - na zamarzniętym jeziorze Pejpus/Czudzkim) jako wielkie bitwy. Jednak w tym samym czasie trwają podboje mongolskie na Rusi i na Zalesiu oraz ich wyprawy na Węgry i Polskę (1237-1243), które są naprawdę wielkimi bataliami. Przy nich tamte dwa wydarzenia to nieistotne bitewki. Z kolei w 1236 roku Litwini pod wodzą Mendoga rozgromili w wielkiej bitwie (pod Szawlami) Zakon Inflancki. I ta zapomniana bitwa była większa i ważniejsza od walk Aleksandra Newskiego.