One. Podcast herstoryczny

Jako dziewczynka z Łodzi obserwowała biedę robotniczych dzielnic. Jako nastolatka zbierała pomoc dla żołnierzy walczących o niepodległość. Jako młoda studentka wstąpiła do PPS. Później przeżyła wojnę, ucieczkę przez Europę, emigrację i śmierć najbliższych. Przeżyła niemal całe XX stulecie: zabory, odzyskanie niepodległości, wojny, emigrację, zimną wojnę i narodziny III RP. Nigdy nie porzuciła swoich ideałów.W tym odcinku opowiadamy historię Lidii Ciołkoszowej – działaczki PPS, historyczki ruchu robotniczego, publicystki i jednej z najważniejszych postaci polskiej emigracji politycznej. To opowieść o dziewczynie z zasymilowanej rodziny żydowskiej w Łodzi, która już jako nastolatka organizowała pomoc dla żołnierzy, o kobiecie, która połączyła patriotyzm z walką o sprawiedliwość społeczną, i o emigrantce, która przez dziesięciolecia przypominała, że demokracja i socjalizm nie muszą się wykluczać. Będą Legiony, PPS, Adam Ciołkosz, wojenne ucieczki przez Europę, londyńska emigracja, spór z komunizmem i samotna walka o wartości, które wydawały się coraz bardziej niemodne. A także pytanie, czy ostrzeżenia Ciołkoszowej dotyczące nierówności społecznych i jakości demokracji nie brzmią dziś zaskakująco aktualnie.  Zapraszamy do wysłuchania historii kobiety, która sama osobie powiedziała „jestem ostatnia”. Była „ostatnią” świadkinią pewnego świata polityki, etosu i odpowiedzialności za słowa.  Bibliografia​Spojrzenie wstecz. Rozmowy z Lidią Ciołkoszową przeprowadził Andrzej Friszke, Paryż 1995. ​Ciołkoszowa L., Publicystyka polska na emigracji 1940–1960, Warszawa 2014.​Herling-Grudziński G., Zima w zaświatach. Opowieść londyńska, [w:] „Plus Minus” 1998 nr 4, s. 13–18.​Rakowski-Kłos I., Niezłomna i niewygodna Lidia Ciołkoszowa. 15 lat temu zmarła ikona polskiego socjalizmu, [w:]​https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,21924070,niezlomna-i-niewygodna-lidia-ciolkoszowa-15-lat-temu-zmarla.html​Towarzyszka Lidia Ciołkoszowa nie dostała stanowiska za bycie żoną posła. Rozmowa Wojciecha Orlińskiego z Andrzejem Friszkem, [w:] https://wyborcza.pl/AkcjeSpecjalne/7,155762,23229925,towarzyszka-lidia-ciolkoszowa-nie-dostala-stanowiska-za-bycie.html​https://polskieradio24.pl/artykul/2986769,lidia-ciolkoszowa-powierniczka-tradycji-polskiej-partii-socjalistycznej Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao Quy Grafika: Gabriela Szalast-Dao Quy Montaż: Michał Szyszka Muzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version) 

W dzisiejszym odcinku zastanawiamy się, gdzie szukać historii kobiet. I czy można je znaleźć, opowiadając historię bidetu? A także o tym, czemu pomyliłyśmy buntowniczki? Kogo można nazwać buntowniczką? Dlaczego Czarownica z Zachodu z „Czarnoksiężnika z Krainy Oz” była tak przerażająca? A także która z bohaterek książek i filmów dla dzieci była naszą idolką?  BibliografiaBłażej Brzostek, „Życie codzienne kobiet w PRL-u”, PiW, Warszawa 2025. Charlotte Gordon, „Buntowniczki. Niezwykłe życie Mary Wollstonecraft i jej córki Mary Shelley”, tłum. Paulina Surniak, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2023. Elena Favilli, Francesca Cavallo, „Opowieści na dobranoc dla młodych buntowniczek. 100 historii niezwykłych kobiet”, tłum. Ewa Borówka, Debit, Katowice 2017.Annabelle Hirsch, „Historia kobiet w 101 przedmiotach”, tłum. Barbara Bruks, Kamil Idzikowski, Zofia Sucharska, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2025.Grażyna Kubica-Heller, „Maria Czaplicka: płeć, szamanizm, rasa”, WUJ, Kraków 2015.„Dlaczego w sztuce ukraińskiej są wielkie artystki”, pod red. Kateryny Jakowłenko, przekład zbiorowy, Fundacja Katarzyny Kozyry, Warszawa 2020.Linda Nochlin, „Dlaczego nie było wielkich artystek”, tłum. Agnieszka Nowak-Młynikowska, Smak Słowa, Sopot 2023.  Autorki podcastu: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao Quy Grafika: Gabriela Szalast-Dao Quy Realizacja: Drezina RecordsMontaż: Michał Szyszka Muzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version) 

Róża Rock – działaczka społeczna, filantropka, prezeska krakowskiego Domu Sierot Żydowskich w latach 1918–1926. Nazywano ją „matką sierot żydowskich” oraz „aniołem stróżem bezdomnych i biednych dzieci żydowskich”. Sama nie mogła mieć dzieci, jednak oddanie drugiemu człowiekowi, pomoc i praca charytatywna to całe życie Róży Rock.  Dom Sierot Żydowskich to instytucja, która pod jej opieką, stała się jedną z najlepiej funkcjonujących tego typu placówek w międzywojennej Polsce. Ten odcinek to także powrót do bohaterki, którą jedna z nas zajmowała się 15 lat temu, kiedy Fundacja Przestrzeń Kobiet publikowała „Przewodniczkę po Krakowie emancypantek”. Wtedy jeszcze na kamienicy przy ulicy Dietla 64 w Krakowie widać było fragment napisu Dom Sierot Żydowskich po hebrajsku, dziś go nie ma… A co się stało z pamięcią o Róży Rock? Bibliografia:​B. Czajecka, Działalność żydowskich stowarzyszeń kobiecych (zawodowych, oświatowych, charytatywnych) w Krakowie 1869–1919, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, t. I: Materiały z Konferencji Kraków 21–23 XI 1995, pod red. K. Pilarczyka, Kraków  ​„Gazeta Gminna” 15 VII, 30 XII 1937.​M. Kicińska, Pani Stefa, Warszawa 2015.​Krakowianie. Wybitni Żydzi krakowscy XIV–XX. Praca zbiorowa, Kraków 2006.​„Nowy Dziennik” 29 X 1924; 27, 28, 29 XI i 1 XII 1926.​U. Pieczek, Róża Rock. „Matka sierot żydowskich”, [w:] Przewodniczka po Krakowie emancypantek, t. III, pod red. E. Furgał, Kraków 2011. ​Świat przed katastrofą. Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym, Kraków 2007.​B. Zbroja, Miasto umarłych. Architektura publiczna Żydowskiej Gminy Wyznaniowej 1868–1939, Kraków 2005.​A. Żbikowski, Żydzi krakowscy i ich gmina w latach 1869–1919, Warszawa 1994.Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao Quy Grafika: Gabriela Szalast-Dao Quy Realizacja: Drezina RecordsMontaż: Michał Szyszka Muzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version)

Jak największy komplement można powiedzieć architektce? Dla naszej bohaterki brzmiał on: „Chcę mieszkać u Skibniewskiej”.W tym odcinku opowiadamy o Halinie Skibniewskiej – architektce, która uważała się za animatorkę społeczną. Tworzyła osiedla, w których ludzie naprawdę chcieli żyć: z zielenią, światłem, miejscem dla dzieci, seniorów i sąsiedzkich spotkań.Dlaczego potrafiła przesunąć blok, żeby uratować jedno drzewo?Jak zaprojektowała „mieszkanie zmienne”, które rośnie razem z rodziną?I dlaczego jej projekty były bardziej o empatii niż o formie?To historia o architekturze rozumianej jako służba ludziom – zwłaszcza takim, którzy najbardziej potrzebują troski.O projektowaniu, które zaczyna się od słuchania.I o kobiecie, która wierzyła, że „jedyną wspólną cechą ludzi jest to, że są różni”.BibliografiaFudala Tomasz, „Mieszkanie trzeba przedłużyć: koncepcja małego mieszkania w tekstach warszawskich architektów i spółdzielców XX wieku”, w: Teksty modernizmu: antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, t. 2, 2019Fudala Tomasz, „Zdrowe osobno, rodzinne razem”, „Vogue Living”, 2/2025Iwańska Alicja, Potyczki i przymierza: pamiętnik 1918–1985, Gebethner i Ska, Warszawa 1993Koziej Karolina, „Barok wśród bloków”, „Gazeta Wyborcza”, 2006Majewski Jerzy S., „Na balkonie siadają u nas sowy”, „Gazeta Wyborcza”Majewski Jerzy S., „Na Białobrzeskiej była najlepsza szkoła przedwojennej Ochoty”, „Gazeta Wyborcza”Majewski Jerzy S., „Osiedle w sadach, z łąką”, „Gazeta Wyborcza”Majewski Jerzy S., „Sady Żoliborskie. Czereśnie można było zrywać przez okna”, „Gazeta Wyborcza”Niklewska Jolanta, Zielone berety z „koniczynką”: dzieje szkół Fundacji im. Wandy z Posseltów Szachtmajerowej 1905–1948, Muzeum WarszawyPiątek Grzegorz, Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944–1949, W.A.B.Skibniewska Halina, Rodzina a mieszkanie, Arkady, WarszawaSkibniewska Halina, artykuły i wywiady w miesięczniku „Architektura” (lata 50.–70.)Springer Filip, Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u, KarakterTomczuk J., „Architekt na skarpie”, „City Magazine”, 2001Urbańska Marta A., „Halina Skibniewska: architektura, społeczeństwo, władza?”, w: Architektki, 2016Wróblewska Agnieszka, „Łapcie przestrzeń w okna”, „Gazeta Wyborcza”, 2000Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao Quy Grafika: Gabriela Szalast-Dao Quy Zdjęcie: Wiesław StasiakRealizacja: Oles KalmukMontaż: Michał Szyszka Muzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version)

Przywracanie kobiet historii polegało na dopisywaniu brakujących biografii – głównie badaczki szukały w archiwach śladów życia kobiet i tworzyły prace o rodzinie, gospodarstwie domowym i losach kobiet z różnych klas społecznych. Choć nadal kolejne bohaterki z przeszłości są odkrywane, to szybko okazało się jednak, że samo uzupełnianie narracji nie wystarcza. „Historia kompensacyjna” nie wyjaśniała, dlaczego kobiety były (i są) marginalizowane ani jakie mechanizmy za tym stoją. Dlaczego potrzebujemy herstorii? Jak je rozumieć? Po co opowiadać o kobietach? Co to znaczy, że czas kobiet jest cykliczny, a mężczyzn – linearny? Czy możliwe jest uniwersalne doświadczenie kobiece?  BibliografiaMonika Bobako, „Powrót kobiet do historii – niedokończony projekt”, [w:] „Krytyka Polityczna” 2005 nr 7/8.Błażej Brzostek, „Życie codzienne kobiet w PRL”, Warszawa 2025.Ewa Domańska, „Historie niekonwencjonalne. Refleksje o przeszłości w nowej humanistyce”, Poznań 2006. Grażyna Kubica, „Maria Czaplicka – płeć, szamanizm, rasa. Biografia antropologiczna”, Kraków 2015. Maureen Murdock, „Podróż Bohaterki. Kobieca droga do pełni”, Czeladź 2020. Linda Nochlin, „Dlaczego nie było wielkich artystek”, Sopot 2023.„Dlaczego w sztuce ukraińskiej są wielkie artystki”, pod red. Kateryna Jakowłenko, Warszawa 2020. Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao QuyGrafika: Gabriela Szalast-Dao QuyZdjęcie: Kadr z filmu „W cieniu prezydenta” / Archiwum prywatneMontaż: Michał SzyszkaRealizacja: Drezina RecordsMuzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version) 

5 stycznia 1944 roku około południa na Żoliborzu, w domu przy ulicy Felińskiego 27, dzwoni telefon. Słuchawkę podnosi Ewa Pohoska – łączniczka Armii Krajowej, poetka, eseistka, dramaturżka, działaczka socjalistycznych kręgów młodzieży, córka przedwojennego wiceprezydenta Warszawy – Jana Pohoskiego. Przeklina, choć nie ma tego w zwyczaju. Wychodząc, nic ze sobą nie zabiera, ma jej nie być przecież tylko chwilę, potrzebną do tego, by ostrzec rodzinę Hanny Czaki przed możliwym nalotem niemieckiej policji na ich mieszkanie. Jak się wkrótce okaże, swój ukochany dom opuszcza na zawsze. Ta krótka rekonstrukcja zdarzeń to właściwie jeden z niewielu pewników w jej biografii. Otoczona przez wybitne osoby, trwała w poczuciu niedostateczności. Pisała, redagowała, rysowała i wciąż poszukiwała swojego miejsca w świecie. Pragnęła miłości. Ostatecznie żadne z jej marzeń nigdy się nie spełniło. Jej biografia – choć krótka – jest świadectwem nieznanych obliczy II wojny światowej. A rozproszone pisma, które po sobie zostawiła, rozbijają tradycyjne myślenie o środowisku Armii Krajowej. Bibliografia„«…bez dziennika się widać nie obejdzie». Ewa Pohoska (1918–1944). Pisma”, wstęp, opracowanie, komentarze Izolda Kiec, Poznań 2025. Krzysztof Dunin-Wąsowicz, „Pohoska Ewa (1918–1944), [w:] Polski Słownik Biograficzny t. XXVII, Warszawa-Kraków-Wrocław-Gdańsk 1982–1983.„Poezja” 1984, nr 9.  Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao QuyGrafika: Gabriela Szalast-Dao QuyZdjęcie: Kadr z filmu „W cieniu prezydenta” / Archiwum prywatneMontaż: Michał SzyszkaRealizacja: Drezina RecordsMuzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version)

Autorytet dla Władysława Bartoszewskiego, Józefa Tischnera, Adama Michnika oraz Jana Pawła II. Uznawana – obok Henryka Sienkiewicza – za najważniejszą polską pisarkę historyczną. Autorka powieści „Przemija postać świata”, „Kamienie wołać będą” czy „Żniwo na sierpie”, „pilna słuchaczka Słowa”, szyfrantka Armii Krajowej. Postać posągowa, choć na pomnikach nieobecna. Dla wielu osób po prostu – Naczelna. Hanna Malewska (1911–1983), wieloletnia redaktor naczelna miesięcznika „Znak”, była osobą, która nie zostawiała śladów, „jakby chciała oczyścić życie z życia” (Ryszard Koziołek). Całkowicie oddana pracy, skupiona na redagowaniu. O tym, jakiego formatu redaktorką była, jak wpłynęła na tużpowojenną historię kultury, a także dlaczego jej postawa wobec świata zasługuje na szacunek i przypomnienie opowiadamy w pierwszym odcinku podcastu herstorycznego „One”.  BibliografiaAnna Głąb, „Ostryga i łaska. Rzecz o Hannie Malewskiej”, Kraków 2009. Krzysztof Leszczyński, „Nieznane i zapomniane bohaterki szyfrów 1939-1945”, Kraków 2021. Ryszard Koziołek, „Dobrze się myśli literaturą”, Wołowiec 2016. „Cholerne czarodziejstwo”. Halina Bortnowska w rozmowie z Agnieszką Rosner i Magdaleną Kicińską, [w:] „Pismo” nr 1/2018.  Archiwum Miesięcznika „Znak” Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao QuyGrafika: Gabriela Szalast-Dao QuyZdjęcie: Irena Jarosińska / Fundacja Ośrodka Karta Montaż: Michał SzyszkaMuzyka: Vicky Vox, Just don’t (Instrumental version)

Zapraszamy do słuchania podcastu herstorycznego „One”. Rozmawiamy w nim o kobietach mniej znanych, zapomnianych, o których niewiele wiemy, a których herstorie są inspirujące i naszym zdaniem warte przypomnienia. Pytamy, dlaczego pewne herstorie pamiętamy, a inne nie. Opieramy się na źródłach, sprawdzamy dostępne materiały... Jeśli się da rozmawiamy z krewnymi, znajomymi naszych bohaterek. Opowiadamy o kobietach z pasji i ciekawości. Autorki: Urszula Pieczek, Edyta Zielińska-Dao QuyGrafika: Gabriela Szalast-Dao QuyZdjęcia: Mateusz Skwarczek / Wyborcza.plMontaż: Michał Szyszka Muzyka: Vicky Vox, Just don't (Instrumental version)