Sterre en Planete

5 Julie 2026: Die 50-jaar oue Voyager 1-ruimtetuig moes nóg ’n instrument afskakel weens ’n tekort aan krag. JPL ingenieurs het ’n blink plan uigedink sodat die Perseverance Marskarretjie nou op Mars kan navigeer sonder GPS. Die volgende groot ruimteteleskoop het in Florida aangekom om binnekort gelanseer te word.

28 Junie 2026: Ons praat oor planete wat stilstaan en selfs agteruitbeweeg, na sterrekundiges wat 12 voet onder die grond of selfs op die maan begrawe is, en hoe NASA ’n boete opgelê is vir rommelstrooi van ’n ruimtestasie.

21 Junie 2026: Hoe is die lewe om as tegnikus by ’n afgeleë sterrewag op ’n koppie in die middel van nêrens te bly, en om diep in die nag uitgeroep te word om ’n fout op ’n teleskoop reg te maak? Toe die Covid-inperkings destyds toegeslaan het, was die Sutherland Sterrewag toevallig slaggereed, danksy stelsels wat in plek gesit is deur Pieter Fourie, ons gas in hierdie episode.

14 Junie 2026: Wat is helioseismologie? Dit is soos om aardbewings op die son te meet, maar vanaf die aarde! Waarvoor word dit gebruik? Hoe vorm die kring om die maan, en voorspel dit wind? Kan jy dieper in die ruimte kyk deur jou verkyker se fokus te verstel?

7 Junie 2026: Daar was ’n massiewe ontploffing van ’n reuse Blue Origin-vuurpyl tydens ’n roetinetoets op die lanseerplatform by die Cape Canaveral Space Force Station in Florida in die VSA. Dit word gereken as die tweede kragtigste vuurpylontploffing ooit. ’n Luisteraar wil weet of dit moontlik is om kernafval te vernietig deur dit in die ruimte in te stuur en met die son te laat bots.

31 Mei 2026: Johan le Roux vertel wat Junie se naghemel inhou, en ons hoor wat in daardie maand in die geskiedenis gebeur het. Hierdie tyd van die jaar sit die Suiderkruis en Wysersterre soggens baie laag, en verdwyn selfs in sekere dele van die land. Dit het aanleiding gegee tot interessante plaaslike sterrestories, wat hierdie helder sterre assosieer met kameelperde, wat se koppe net-net bo die bome uitsteek.

Hoekom word ontdekkings van nuwe eksoplanete nie meer met aardgebonde teleskope gedoen nie? Hoe verloop ’n tipiese nag in die beheerkamer van die SALT-teleskoop? Wat is die mees dramatiese observasies wat gereeld met SALT gedoen word?

Hoe werk tydsones? Is dit waar dat die aarde se magneetveld veroorsaak word deur ‘n reuse magnetiese klip onder die noordpool? Het jy geweet daar is amper 40% verskil in die sonskyn wat Suid-Afrika ontvang tussen midsomer en midwinter?

Hoe voorspel sterrekundiges wanneer die son super-fakkels gaan voortbring?  Het jy geweet die ringstelsel om Uranus is byna 50 jaar gelede ontdek deur ’n Suid-Afrikaanse sterrekundige vanaf die sterrewag in Kaapstad? En hoe werk ’n vuurpylmotor in die vakuum van die ruimte waar daar niks is om teen vas te skop nie? 

Jim Adams beantwoord luisteraarsvrae oor of daar ’n internasionale liggaam is wat lanserings reguleer, hoe warm die Artemis-kapsule is wanneer dit in die see neerplons, en hoeveel Boeing 747’s sou nodig wees om dieselfde stukrag te verskaf om Artemis te lanseer en maan toe te stuur.

Wat beteken 'n suksesvolle mislukking? Dit is terminologie wat dikwels gebruik word as 'n ruimtesending om die een of ander rede misluk. Die span praat oor die Boeing Starliner wat nie daarin kon slaag om by sy doelwit, die Internasionale Ruimtestasie, uit te kom nie. President Trump het ook onlangs bekend gemaak dat 'n ruimteweermag in die lewe geroep is om moontlike agressie uit die ruimte hok te slaan.

Waarom is dit nodig om in die Internasionale Ruimtestasie te oefen, veral as mens dink dat daar geen swaartekrag is om jou moeg te maak nie? Ruimtevaarder Chris Hadfield verduidelik. Daar is ook 'n vraag oor waarom die maan soveel meer kraters het as die aarde. Die maan se afstand van die aarde af, en die uitwerking van die maan se swaartekrag op oseane word ook bespreek.

Heelwat mense het onlangs die Starlink-satelliete gesien, wat pas in die ruimte geplaas is. Die span vertel meer van die SpaceX-projek. Een van die bekende ruimtevaarders, Chris Hadfield, praat ook oor wat met die menslike liggaam sal gebeur as dit aan die buitenste ruim blootgestel word. En die Sjinese het 'n radio-antenna aan die agterkant van die maan ontplooi om as herleistasie te dien.

Wat sou gebeur as 'n komeet op Tafelberg val? Dit is 'n vraag wat 'n luisteraar aan die Sterre en Planete-span gestuur het. Daar is ook 'n gesprek oor die verskil tussen 'n meteoor en 'n komeet. Is daar 'n korrelasie tussen sonaktiwiteit en hitte op aarde? Die span praat ook oor klein maantjies wat elke nou-en-dan om die aarde wentel.

As jy die regte toerusting het, sal jy die middag van 11 November kan sien hoe die sonnestelsel se kleinste planeet, Mercurius, voor die son verby skuif. Willie Koorts verduidelik waar en hoe mens moet kyk om die verskynsel mooi te sien. Wat is plasma in die ruimte? Kobus Olckers verduidelik wat dit is, veral na aanleiding van Voyager 2 wat die heliosfeer verlaat het. Ruimtewetenskaplikes het 'n merkbare verandering in die digtheid van ruimteplasma opgemerk soos wat die satelliet verder weg van die aarde af beweeg.

Watter rol speel die aarde se atmosfeer in sterrekunde? Die span praat hieroor, en verduidelik uit watter lae dit bestaan. 'n Luisteraarsvraag oor die waarneming van sterlig en hoe 'n spektrograaf gebruik word om die lig van sterre te isoleer, word beantwoord. En Willie Koorts praat oor die verskil tussen spektrografie en fotometrie.

'n Luisteraar, Samuel de Beer, het uit die noorde van Kanada uit die provinsie Nunavut, 'n vraag gestel oor die voorspelbaarheid van auroras. Waar hy woon, binne die poolsirkel, is auroras redelik algemeen. Kobus Olckers praat auroras en waaruit hulle bestaan. Daar is ook 'n gesprek oor magnetisme. Dit lyk of die Voyager-tuie wat ver in die diepruim is, se masjiene afgeskakel gaan word. Willie Koorts het meer inligting oor hierdie merkwaardige tuie.

Kobus Olckers in Florida in die V.S.A. is een van Sterre en Planete se spanlede wat nie genoeg van die son kry nie. Hy kyk al tussen 30 en 40 jaar na ons ster, maar verlede week het hy iets op die son gesien wat hy nog nooit vantevore waargeneem het nie. Hy vertel wat hy gesien het. Daar is ook 'n antwoord op 'n luisteraarsvraag oor die diepte van die kraters op die maan.

Die son het 'n magnetiese polariteitsiklus van ongeveer 11 jaar. Kobus Olckers praat oor nuwe inligting oor die siklus, en hoe sekere planete 'n rol hierin speel. Tot dusver het voertuie wat op die maan en Mars rondbeweeg het van tradisionele aandrywing gebruik gemaak, met ander woorde vierwielaandrywing. Die Europese Ruimte-agentskap het nou 'n ander metode ontwikkel wat 'n tuig as't ware van een punt na 'n ander laat bokspring!

Die datum, 20 Julie, waarop die eerste mens sy voet op die maan gesit het kom nou nader. Dr. Japie van Zyl van Hydrosat praat oor die tegnologie wat destyds bestaan het en hoe die Amerikaners dit tog reggekry het om hulle tuig, die “Eagle” op die maanoppervlak te laat land. Daar is ook inligting oor die “Dragonfly”-projek van Nasa om 'n tuig na een van Saturnus se mane, Titan, te stuur.

Wat presies is die verskil tussen 'n sterrekundige, astrofisikus en kosmoloog? Dit is een van die sake wat bespreek word in die aflewering van Sterre en Planete. Kobus Olckers bespreek ook wat presies 'n atoomklok is en hoe so 'n klok ruimtetuie kan help om rigting te bepaal. Die ster Canopus het in die verlede 'n belangrike rol gespeel in die navigasie van ruimtetuie. Daar is ook meer inligting oor sg Noctulucente wolke wat soms net na sononder hoog in die lug verskyn.

Prof Matie Hofmann praat oor supernovas en hoeveel van hulle al deur die Subaru teleskoop van Japan gesien is. In die ruimtenuus is daar 'n berig dat die internasionale ruimtestasie aanstaande jaar vir ruimtetoeriste oopgestel kan word maar as u beplan om daar besoek te gaan aflê gaan dit u 'n hele paar miljoen rand uit die sak jaag. Hydrazine is 'n spesiale soort brandstof wat gebruik word om stumotors van ruimtetuie in die ruimte te manuvreer maar dit lyk of daar 'n veiliger meer doeltreffender middel ontwikkel word.

Wat is die definisie van niks? Die span beantwoord hierdie vraag na aanleiding van 'n luisteraarsvraag - Is daar iets soos niks in die ruimte? Daar word ook gepraat oor die duisende satelliete wat om die aarde wentel, en of die satelliete se aktiwiteit nie die werking van die SKA-radioteleskope kan beïnvloed nie. En dr. Japie van Zyl vertel wat gedoen moet word as jy 'n plek vir jou satelliete in die ruimte wil bespreek.

Wat is die verskil tussen klank- en liggolwe? Wat gebeur wanneer twee sterrestelsels met mekaar bots? Ruimtewetenskaplikes het vasgestel dat Andromeda, 'n galaksie wat 2,4 miljoen ligjaar van ons af is, stadig besig is om nader aan ons eie sterrestelsel, die Melkweg, te beweeg.

Waarom is ruimtewetenskaplikes en sterrekundiges nou al gaande oor 'n asteroïed wat eers oor 'n dekade by die aarde sal verby kom? Daar word ook gepraat oor 'n satellietprogram wat onderaardse water kan meet. Die tyd van die jaar is dit, wat die sterrehemel betref, die oorgangsfase. Die Orion-konstellasiegroep is stadig besig om saans in die weste te sak, terwyl die winterkonstellasie met die Skerpioen geleidelik uit die ooste opkom. Willie Koorts gesels oor die sterre wat tans te sien is. Daar is ook twee planete wat later in die aand opkom.

Die span kyk na nuwe navorsing wat daarop dui dat die ruimte vinniger uitdy as wat aanvanklik verwag is. Dr Japie van Zyl gesels ook oor die groot aantal satelliete wat om die aarde wentel, en hoe daar bepaal word op watter hoogte sekere satelliete moet wentel. Dis ook belangrik om te weet of die satelliet 'n sirkelvormige of elliptiese baan moet hê.

Een van die tergende vrae oor die ruimte is of dit grense het. Dit is een van die luisteraarsvrae wat beantwoord word. Daar is 'n gesprek oor die probleem van ruimterommel en watter oplossings daar is. Die span praat ook oor die wêreld se grootste vliegtuig wat pas sy eerste toetsvlug onderneem het. Die vliegtuig gaan ingespan word om vuurpyle uit die lug te lanseer.

Die span praat oor Indië se jongste satelliet. Dr. Japie van Zyl verduidelik hoe moeilik dit is om swaar vragte op Mars te laat land. Hy praat ook oor satelliettegnologie om die waterbehoeftes van plante te monitor sodat water betyds gegee kan word. Die span kyk ook na 'n “oorvol” satellietgebied om die aarde wat in die toekoms probleme kan skep, veral met die kleiner kubersatelliete wat nou meer gereeld gelanseer word.

Dr. Japie van Zyl van JPL praat oor die projekte wat tans op Mars aan die gang is. Nog geen woord is gehoor van Opportunity af nie wat ná 'n reuse stofstorm, stil geword het. Hy sê dis moontlik dat die batterye gevries het, maar JPL bly nietemin op die uitkyk vir moontlike seine van die tuig af. Die statiese tuig, Insight, is besig om voor te berei om die seismograaf aan die werk te kry. Fyn verskuiwings moes gedoen word om die verbindingskabel tussen die tuig en die seismograaf gereed te kry. Daar is ook besluit waar die opvolger van Curiosity in 2021 gaan land – die Jezero krater.

Dr. Japie van Zyl vertel van die spanning wat in die InSight-beheerkamer geheers het voor die tuig op Mars geland het. Hy sê alles het só glad verloop dat hy begin bekommerd raak het. Hy vertel ook wat die volgende stappe is wat gedoen moet word.

Maandag 26 November is 'n groot dag vir dr. Japie van Zyl en sy span in Pasadena, Kalifornië, want Insight moet dan op Mars land. Hennie Maas en Willie Koorts gesels met hom oor alles wat gedoen moet word om die landing suksesvol te laat verloop. Dit is ook die eerste keer dat twee kubersatelliete 'n tuig na Mars vergesel om behulpsaam te wees met kommunikasie met die aarde. Japie praat ook oor die stappe wat gevolg word ná 'n suksesvolle landing van die tuig.

So elke nou-en-dan hoor mens van vreemde vlieënde voorwerpe. In die meeste gevalle is daar 'n natuurlike verklaring giervoor. Willie Koorts en prof. Matie Hoffman gesels oor 'n voorwerp, wat enersyds na 'n komeet lyk, en andersyds na 'n asteroide. Ruimtewetenskaplikes het agtergekom dat die voorwerp, Oumuamua, se gedragspatroon onkonvensioneel is. Daar is ook inligting oor 'n nuwe manier om die aarde te meet.

Sal 'n kompas op die son werk? Kobus Olckers verduidelik wat die implikasies sal wees as jy poog om jou rigting met behulp van 'n kompas op die son te vind. Daar word ook gekyk na die gebeure wat daartoe aanleiding gegee het dat 'n Soyuz-lansering skeef geloop het, en hoe die bemanning uiteindelik veilig teruggekeer het aarde toe. En is daar so iets soos 'n tipiese sonnestelsel?

Edwin Hubble se naam is sinoniem met die begrip van 'n uitdyende heelal. Daar is egter stemme wat opgaan dat 'n Belgiese priester, Lemaitre, ook deel van die eer moet kry. Hy het afsonderlik van Hubble gewerk aan die idee van 'n heelal wat groter word, die sogenaamde rooi verskuiwing. Prof. Matie Hofmann van die Digitale Planetarium en Willie Koorts van die SAAO praat oor hierdie twee groot geeste in die wêreld van sterrekunde. Daar is ook aanduidings dat die Internasionale Sterrekunde Unie moontlik 'n fout gemaak het om Pluto af te skaal na 'n dwergplaneet.

Ons ruimteweervoorspeller, Kobus Olckers, vertel of die nuwe sonsiklus al in sy beginstadium is. Hy praat ook oor die rekordtemperature wat in Engeland aangeteken is, en waarom dit gebeur. Die span gesels ook oor newels in die ruimte. Die bekendste is die Orionnewel en die Carinanewel naby die Suiderkruis. Dit is interessant om te hoor waaruit newels bestaan, en waar die lig vandaan kom wat ons toelaat om deur 'n teleskoop daarna te kyk.

Jupiter is sowat 4,5 astronomiese eenhede van die son af. Dit is 150 miljoen kilometer vermenigvuldig met 4,5. Die aarde se afstand van die son af is 150 miljoen kilometer. Dit is een astronomiese eenheid. Aangesien die rooi planeet veel verder van die son af is as die aarde, is dit ook 'n kouer plek. Die span praar oor 'n superwarm eksoplaneet wat by 'n ander ster gevind is. Daar is ook inligting oor hoeveel ekspolanete daar reeds gevind is.

Die span bespreek die Parker-satelliet se sending na die son. Dis 'n tuig wat uiteindelik binne in die son se korona werksaam sal wees. Daar baie uitdagings om die instrumentasie teen die son se hitte en bestraling te beskerm. Daar word ook gesels oor die meteorietreën wat elke nou en dan voorkom.

Die Satelliettoepassingsentrum by Hartebeeshoek, wes van Pretoria, doen belangrike werk oor die bestuur van satelliete. Die besturende direkteur van van die sentrum, Raoul Hodges, vertel hoe hoog die werk van die sentrum onder die ruimtegemeenskap geag word. Willie Koorts gesels ook oor die werk wat hy by die SAAO doen, en waarom hy so dikwels op Sutherland kuier.

Hoekom kan ons son nie as 'n gemiddelde ster beskou word nie? Hoe lank kan die son aanhou brand? Hoe kan die son sonder suurstof brand? Hoe ver in die ruimte het die magnetiese uitstralings van die son 'n invloed? Wat sal met son gebeur aan die einde van sy lewe?

Het jy geweet dat die eerste kleurfoto van Mars geneem is met 'n teleksoop in Bloemfontein? Dawie van Jaarsveld vertel van die werk wat gedoen is met die teleskoop in die sterrewag op Naval Hill in Bloemfontein. Daar was ook onlangs 'n geleentheid waartydens die oorblyfsels van die bekende teleskoop 'n ereplek op Naval Hill gekry het. Die ou sterrewag huisves tans Suid-Afrika se eerste digitale planetarium.

Suid-Afrika het pas 'n nuwe teleskoop, die Meerlicht, in gebruik geneem. Dit sal in die optiese ligspektrum saam met die Meerkat-teleskope werk doen. Daar het onlangs in 'n berig inligting verskyn oor hoe verbasend min sonvlekke die son tot dusver vanjaar gehad het. Die aardkant van die son was 73 uit 128 dae vlekloos. Dit kan dui op die son wat op pad is na sy son-minimum. Dis egter onmoontlik om te sê of die son die Maunder-minimimvlak bereik het toe die Teemsrivier in Londen gevries het.

Kobus Olckers, ruimteweerkundige in Florida, VSA, dr. Japie van Zyl, die direkteur sonnestelseleksplorasie van JPL in Kalifornië, Willie Koorts van die SA Astronomiese Observatorium en prof. Matie Hoffman van die die Digitale Planetarium en die Universiteit van die Vrystaat praat oor die Insight-projek wat verlede week gelanseer is. Japie van Zyl praat oor die uitwerking van bestraling deur die son op die satelliete, hoe ver die Insight van die kubsats af vlieg, en watter toetse nog gedoen moet word voordat die drietal in November by Mars aankom.

Dr Japie van Zyl gesels oor die feit dat die Curiosity marstuig sy sg 2000ste sol dag beleef het. 'n Sol dag is een Mars dag. Die ander naam vir ons ster, die son, is natuurlik Sol. Japie praat oor die mylpale wat reeds bereik is en waarvoor daar gemik word. Curiosity het op 6 Augustus 2012 in die Gale krater geland en is nou besig om stadig teen Mount Sharp uit te klim.

Die Kepler-ruimteteleskoop se brandstof is besig om op te raak. Die span praat oor die groot bydrae wat die teleskoop tot dusver gemaak. Die grootste gros eksoplanete wat tot dusver ontdek is, is deur die Kepler gedoen. Hulle praat ook oor afstand en tyd in die ruimte.

Een van die projekte waaraan dr. Japie van Zyl en sy span by die Jet Propulsion Laboratory werk, is die Europa Clipper-sending na een van Jupiter se mane. Hy vertel van een van die uitdagings wat sy span het om vas te stel of die oppervlak van die maan met bros ys bedek is, en of daar soliede ysplate is. Dit sal die ontwerp van die tuig beïnvloed. Daar is ook inligting oor soliede ys wat onder die oppervlak van Mars gevind is.

Die boek, Sterre en Planete, is onlangs gepubliseer. Dit is in Pretoria en Bloemfontein bekendgestel, waar die gaste kon luister na 'n spesiale samestelling van hoe die skrywers die skryf van die boek ervaar het. Die skywers is prof. Matie Hoffman, Willie Koorts, Kobus Olckers, dr. Japie van Zyl en Hennie Maas.

Die Jet Propulsion Laboratory werk saam met ander organisasies aan verskeie projekte. Dr. Japie van Zyl vertel meer van die JPL se samewerking met die APL van die Johns Hopkins Universiteit in Baltimore. Hy verduidelik hoe noukeurig hulle te werk moet gaan om te sorg dat die werk wat gedoen word, inpas by die vereistes van die JPL. Daar word ook gesels oor aandrywingsmiddels in die ruimte. Die JPL se planne met die buite-sonnestelsel asteroïde word ook bespreek.

Daar is heelwat mense wat in die aand na die sterre kyk, en dan wonder “kyk ek na 'n ster of is dit 'n planeet?” Die span verduidelik hoe jy na die naghemel moet kyk. Daar is ook meer duidelikheid oor die somerkonstellasies en winterkonstellasies. Dit wil ook voorkom asof die eeu van die pendeltuie nog nie verby is die. Die VSA het pas 'n toets suksesvol voltooi vir die volgende generasie tuie wat werk in die ruimte moet doen.

Dis ongelooflik hoe die mens gevorder het om die teenwoordigheid van planete en komete om ander sterre (sonne) aan te toon. Die span gesels oor die oorgangsmetode wat gebruik word. Dr. Japie van Zyl verduidelik hoe ses komete met hierdie metode gevind is wat om 'n ster wentel wat 800 ligjare weg is. Daar is ook nuus oor 'n komeet wat van iewers van buite ons sonnestelsel af naby die aarde verby beweeg.

Waarom is die grond se kleur op die maan so anders as die op Mars? Daar is ook inligting oor die nuwe Sterre en Planete boek, en die span gesels oor hulle wedervaringe om deel te wees van die boekskryfprojek. Hulle vertel ook van 'n nuwe virtuele speletjie waarmee jy, voor jou rekenaar of TV, die oppervlak van die rooi planeet kan verken. Die Dawn-projek by die asteroïede Ceres is intussen ook nuwe lewe ingeblaas.