De Antwerpse Citadel, Blaasstenen, en Kwakzalvers. Een KMSKA-podcast met Pedro Elias

In deze laatste aflevering wordt een eenvoudig fragment baksteen het vertrekpunt voor een bredere blik opmacht, beeldvorming en herinnering. De steen komt uit de citadel die in 2016 opnieuw werd blootgelegd tijdens opgravingen in de museumtuin. Hij maakt tastbaar waar de schilderijen uit de reeks naar verwijzen: de afbraak van decitadel en de manier waarop dat historische moment later werd herverbeeld.Koen legt uit hoe kunstenaars uit de zeventiende eeuw subtiele beeldcodes gebruikten — zoals opgehangen blaasstenen in een kwakzalverskraam — om te suggereren dat de afbraak van de citadel zelf een misleidende, nutteloze ingreep was. Een vorm van visuele propaganda die paste bij de Spaansgezinde machthebbers van die tijd.

In deze aflevering gaat het over de figuur van de kwakzalver in de kunst. Hoewel Pedro net hoorde dat historische steensnijders soms echte medische voorlopers waren, legt Koen uit dat de man in dit schilderij wel degelijk een bedrieger is. Dat blijkt ook uit andere werken uit dezelfde periode, zoals dorpskermissen van David Vinckboons en scènes van Adriaen Brouwer, waarin kwakzalvers worden afgebeeld tussen genezende middeltjes, blaasstenen en waarschuwende spreuken. Het gedicht “Hoe listig ligt men hier den aap” verwijst naar precies dat idee: hoe sluw men hetpubliek om de tuin leidt. Opmerkelijk is dat in zulken voorstellingen vaak ook schilderijen naast het kwakzalverskraam hangen. Dat is geen toeval: kunstenaars speelden zelf met illusie en werden in die tijd soms in één adem genoemd met redenaars, handelaars en bedriegers, allemaal “kinderen van Mercurius”, god van welbespraaktheid én, volgens de overlevering, uitvinder van de leugen.Deze aflevering toont zo hoe kunst, misleiding en verleiding historisch met elkaar verweven zijn. De kwakzalver is niet alleen een waarschuwing, maar ook een spiegel: een figuur die laat zien hoe graag mensen zich laten betoveren door mooie woorden, slimme trucs en beelden die de werkelijkheid net iets anders voorstellen.

In deze audiostop gaat urologisch expert dr. Mattelaer dieper in op een thema dat verrassend vaak voorkomt in historische kunst: blaasstenen. Hij legt uit wat een blaassteen precies is — kristallen die ontstaan uit stilstaande, geconcentreerde urine — en waarom ze in vroegere eeuwen zo’n groot probleem vormden, vooral bij kinderen.De behandeling was berucht om haar pijn en risico’s. Dr. Mattelaer beschrijft hoe de ingreep al in de Romeinse tijd werd uitgevoerd: zonder verdoving, met assistenten die het kind moesten vastgrijpen, terwijl een steensnijder via een snede ter hoogte van de blaas de steen verwijderde. Deze rondtrekkende steensnijders ontwikkelden door ervaring een eigen expertise, maar hun technieken waren extreem invasief.

Dit schilderij is een herneming van een eerdere compositie over de afbraak van de Antwerpse citadel, maar dan veertig jaar later en vanuit een volledig ander perspectief. Waar deoorspronkelijke versie het moment van bevrijding vierde, toont dit werk hoe een Spaansgezind Antwerpen terugkijkt op diezelfde historische gebeurtenis — niet als triomf, maar als chaos en misleiding. Opvallend is dat belangrijke figuren uit de oorspronkelijke compositie hier verdwijnen ofvervangen worden. De koets met Willem van Oranje, symbool van hoop, is afgevoerd. In de plaats daarvan duiken vechtende kinderen op, rechtstreeks ontleend aan een populaire marktprent uit die tijd. Ook op de plek waar Willemoorspronkelijk stond, zien we nu een marktkramer die als kwakzalver wordt voorgesteld — een bewuste visuele aanval op zijn reputatie, passend bij de negatieve beeldvorming van die periode. Het werk laat zo zien hoe geschiedenis wordt herschreven naargelang het regime dat de macht heeft. De schilder reageert bovendien op het feit dat de vroegere, rebelse versie van het tafereel nog steeds circuleerde in Antwerpse verzamelingen. Deze latere interpretatie fungeert als een tegenstem: een poging om de herinnering aan de rebellie te ondermijnen en opnieuw in Spaans voordeel te kaderen.

Dit schilderij toont de afbraak van de Antwerpse citadel in 1577, een moment van feest en bevrijding voor de stad. Maarten van Cleve verbeeldde het gebeuren in een stijl die doet denken aan Bruegel: levendige taferelen, kermissfeer en een menigte die meewerkt aan de ontmanteling van het fort. Dat is geen toeval — bronnen uit die tijd beschrijven hoe burgers met mandjes, paarden en karren verplicht werden op te komen dagen om de citadel steen voor steen af te breken.Het werk heeft bovendien een bijna documentaire waarde: sommige figuren lijken echte historische personen te zijn. De edelman op het paard wordt mogelijk geïdentificeerd als Van Liedekerke, en in de koets zouden Willem van Oranje en Charlotte van Bourbon zitten, die kort na de afbraak effectief Antwerpen bezochten. Hun aanwezigheid geeft het tafereel een symbolische laag: een nieuw begin voor de stad, al was dat van korte duur. Nog geen twintig jaar later werd de citadel opnieuw opgebouwd.

Dit schilderij toont de Spaanse Furie van 1576: drie dagen van chaos, brand en geweld in Antwerpen. De Spaanse soldaten, gelegerd in de citadel, sloegen een rebellenaanval af, maarhet conflict ontspoorde volledig. In prenten en teksten uit die tijd werden de Spanjaarden bewust als monsters voorgesteld — wat historici later “de zwarte legende” noemen. De furie versterkte de haat tegen de citadel, die al impopulair was. In 1577 nemen de Antwerpenaren het fort over en breken ze de muur tussen stad en citadel af. Militair maakt dat het fort onschadelijk. Symbolisch is het een bevrijding: de stad schudt het Spaanse juk af.

Onder je voeten ligt een gigantisch fort dat ooit Antwerpen in toom moest houden: Alva’s Citadel. Een vijfpuntige ster, gebouwd tijdens de Tachtigjarige Oorlog, met bastions die dehertog schaamteloos naar zichzelf vernoemde. In het midden stond zelfs een reusachtig beeld van Alva die rebellie vertrappelde, zo provocerend dat het snel werd vervangen door… een vaas. Diezelfde vaas staat vandaag op het Museumplein. De citadel is verdwenen, maar de sporen leven nog onder de stad. En in deze tentoonstelling graven we ze opnieuw op. Figuurlijk dan.