Kopuk Bağlar

​​​​​​​Bir bavul, ne zaman yolculuk eşyası olmaktan çıkarak göçün, sürgünün ve geri dönüş umudunun taşıyıcısına dönüşür?İçine yalnızca eşyanın değil; umudun, hasretin, emeğin ve bazen bütün bir hayatın sığdırıldığı bavulun izini sürüyor; eski sandıklardan günümüzün tekerlekli valizlerine uzanan uzun tarihine bakıyoruz.

Anadolu’dan dünya pazarına uzanan halının hikâyesini, kadın emeği, Şark Halı Kumpanyası, Hereke ve Sümerbank üzerinden konuşuyor; halının renkleri bütün kıtalara ulaşırken, onu dokuyan ellerin izini sürüyoruz.  

100. programımızda buluşmanın heyecanını taşıyoruz! Bu bölümde, pek çok ülkede bilinen tarihî bitkilerden biri olan karpuzu ve onun yaklaşık 5 bin yıl önce Güney Afrika’da başlayıp Mısır’dan Akdeniz’e, oradan dünyanın dört bir yanına uzanan tarihini konuşuyoruz. Yüzde 92’si sudan oluşan karpuzun, bir su kaynağından besine; şifa aracından küresel bir tarım ürününe dönüşümünün izini sürüyoruz.

Bu bölümde İlhan Berk’in satırlarından yola çıkıyor; onun “kat kat giyinmiş”, kapalı bir kutu olarak tarif ettiği sarımsağın binlerce yıllık tarihinin izini sürüyoruz. Orta Asya’dan Mezopotamya’ya, Antik Mısır’dan Osmanlı mutfağına ve Taşköprü tarlalarına uzanarak sarımsağın şifa, besin ve meta olarak değişen anlamlarını; kokusunun nasıl bir sınıf göstergesine, kendisinin ise tarih boyunca emeğin yiyeceğine dönüştüğünü konuşuyoruz.

Konuğumuz Güneş Işıksel ile Eskiçağ'dan itibaren Küçük Asya kırsalının en dirençli simgelerinden biri olarak öne çıkan tarhanayı konuşuyoruz. Tarhananın kökeninden başlayıp onu kalıcı kılan toplumsal işlevi üzerinden kışlık erzağın geniş dünyasına göz atıyor; 'Kayıtlara geçmeyen, vergilendirilmeyen, pazara çıkmayan bir üretim biçimini tarihçi hangi kaynaklara dayanarak görünür kılabilir?' ve 'Mutfağın gündelik tekrarları ile imparatorluğun idarî yapısı arasındaki mesafe gerçekte sanıldığı kadar uzak mı?' sorularının peşinden gidiyoruz. 

Bu bölümde yoğurdun sütün ömrünü uzatan eski bir saklama tekniğinden küresel bir metaya dönüşen tarihini konuşuyoruz. Hayvanların evcilleştirilmesinden göç yollarına, Osmanlı mutfağından laboratuvarlara, kadınların görünmeyen emeğinden fabrikalara ve plastik ambalajlara uzanan ilişkilerin izini sürüyor; “Yoğurdu kim üretti, bilgisini kim taşıdı ve bu bilgiden kim kazanç sağladı?” diye soruyoruz.

Bu bölümde sütün bir besinden metaya dönüşen uzun tarihini konuşuyoruz. Sahi, bir bardak sütün içinde hayvan bedenlerinden kadın emeğine, çocuk sağlığından kamu sağlığına, laboratuvardan millî iktisada uzanan hangi ilişkiler saklı? 

Bu bölümde, melez bir turunçgil olarak ortaya çıkan limonun kokusu, şifası ve ekşi tadıyla bahçelerden saray mutfaklarına, tıp metinlerinden ticaret yollarına ve sofralara uzanan tarihini konuşuyoruz. 

Bu bölümde güneş kreminin sosyal tarihine bakıyoruz. Antik karışımlardan Osmanlı deniz hamamlarına, Cumhuriyet plajlarından bronzluk modasına, SPF’den COP31 ve iklim adaletine uzanan bir hatta, küçük bir tüpün içinden sınıfı, emeği, sağlığı, güzelliği ve piyasa ilişkilerini konuşuyoruz. 

Konuğumuz Aliye Erol ile küçük ama kadim bir nesne olan tılsımı konuşuyoruz. Tarih boyunca insanların hastalıkla, felaketle, kötü ruhlarla, nazarla ve bilinmeyenle baş etme çabasının nesneleşmiş hâli olan tılsımın izini sürüyoruz. Taşa, söze, yazıya ve sembole yüklenen koruyucu anlamların peşinde; Medusa’dan Kutsal Binici’ye, IAO, Adonai ve Sabao gibi gizemli kutsal adlardan Abraxas’a uzanan tılsım dünyasına bakıyoruz. 

Bu bölümde, yağ ile külün buluşmasından doğan sabunun; sınıf, inanç, ticaret ve gündelik hayatla kesişen uzun tarihini konuşuyoruz.

Konuğumuz Can Gümüş İspir ile kenti sokaklardan, lağımlardan, gıdalardan ve salgın hastalıklardan okuyoruz. 19. yüzyılda kolera salgınlarının İstanbul'u nasıl dönüştürdüğünü, "temiz" ve "kirli" kavramlarının nasıl kurulduğunu ve halk sağlığı politikalarının modern kentin inşasında nasıl bir rol oynadığını konuşuyoruz.

Medeniyetin kendisi kadar eski, sıradan görünümlü bir sıvı: Sirke. Bu programda sirkeyi ve onun binlerce yıla uzanan uzun tarihini konuşuyoruz.

Un, su, biraz emek… Ucuz, dayanıklı, her koşulda hayatta kalan bir erzak olan makarnanın Osmanlı mutfağından Cumhuriyet’e uzanan beklenmedik hikâyesini konuşuyoruz.  

Dondurmanın kar ve buzdan süt ve külaha uzanan yolculuğunu, Osmanlı sarayından cumhuriyete taşınan hikâyesini konuşuyoruz. 

Bu bölümde bayramların en güzel ikramlarından biri olan kolonyanın izini sürüyoruz. Ferahlık, temizlik ve şifa duygusuyla hafızalarımıza yerleşen kolonyanın Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihini konuşuyoruz. 

Konuğumuz Nurşen Gürboğa ile Şehir Hatları'nın 175. yılında İstanbul'un emek tarihine bakıyoruz. Şirket-i Hayriye vapurlarından hareketle vapur işçilerini ve kentin su üstündeki emek tarihini konuşuyoruz.

Konuğumuz Uğur Tanyeli ile Osmanlı’da hükümdarın “kadir-i mutlak mimar” mitinden, Cumhuriyet’te devrim iradesinin mimari dönüşümün tek açıklayıcısı sayılmasına uzanan bir tarihyazımı geleneğini sorguluyoruz. Mimarlığı yalnızca siyasal alanın ürünü olarak değil, kendi özerk mantığıyla işleyen ve diğer toplumsal sistemlerle gerilimli ilişkiler kuran bir sistemin tarihi olarak konuşuyoruz.

Konuğumuz Başak Tuğ ile “namus nasıl kayda geçti, nasıl hukukileşti, nasıl siyasileşti?” sorusunun peşine düşüyor; 18. yüzyıl Osmanlı Anadolu'sunda ırz, şiddet ve hukuku konuşuyoruz. 

“Bir ağaç gibi hür, bir orman gibi kardeşçesine; emeğin ve doğanın özgürleştiği 1 Mayıs’lara…”Konuğumuz Nurçin İleri ile 19. yüzyılın ortalarından Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte Anadolu topraklarında doğanın nasıl “bilimsel bir nesne” olarak kurulduğunu konuşuyoruz. Doğaya ilişkin bilginin nasıl tasnif edildiğini, bu bilginin hangi kurumsal pratikler içinde üretildiğini ise Merzifon Anadolu Koleji ve Robert Koleji doğa tarihi müzeleri üzerinden ele alıyoruz. 

Konuğumuz Aliye Erol ile bu bölümde, gündelik hayatın sıradan bir nesnesi gibi görünen parayı ele alıyoruz. Tarih boyunca özellikle Antik Yunan-Roma dünyasından günümüze uzanan süreçte paranın tarih boyunca aldığı farklı biçimleri ve üstlendiği işlevleri; metalden kâğıda, somuttan soyuta uzanan dönüşümü üzerinden konuşuyoruz.

Konuğumuz Burak Onaran ile yemek kültürünü; mutfağın bir mekân olarak dönüşümünü, sofra düzenini, adabı ve modasını tarihsel ve siyasal bağlamları içinde ele alıyoruz.

Apaçık Radyo programcıları Fatma Genç ve Hasan Ateş’in konuğu olduğu 23. Radyo Şenliği özel yayınında; Kopuk Bağlar üzerinden nesnelerle kurduğumuz ilişkinin tarih, mekân ve toplumsal hafızayla iç içe geçtiği ele alınırken, Apaçık Radyo’nun bu çok katmanlı anlatıları dinleyici desteğiyle yaşatan bir buluşma alanı olduğu vurgulanıyor: “Nesneler sessizdir ama onları konuşturan şey, insanın hafızası ve dayanışmayla kurduğu bağdır.” 

Konuğumuz Sedat Gündoğdu ile plastiğin tarihini, görünmeyen parçalarını ve hayatımızın içine sızan etkilerini konuşuyoruz. Bir yandan plastiğin modernitenin en yaygın malzemelerinden biri haline gelişini, diğer yandan gündelik yaşamın, tüketim kültürünün ve ekolojik yıkımın merkezinde nasıl büyük bir krize dönüştüğünü ele alıyoruz. Plastik kirliliğini çevresel, toplumsal ve politik boyutlarıyla tartışıyor; üretimden tüketime, atık rejimlerinden yaşam alanlarımıza uzanan izini sürüyoruz. 

Telgrafın tellerine sinmiş zamanı, hafızayı ve dönüşümü konuşuyoruz. Uzaklardan gelen bir haber olmanın ötesine geçen telgrafın, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan hatta modernleşmeyi, merkeziyetçiliği ve gündelik hayatın ritmini nasıl şekillendirdiğinin izini sürüyoruz.

Bir zamanların en özel iletişim araçlarından kartpostalın izini sürüyor; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan hikâyesini, hafızasını ve taşıdığı anlamları konuşuyoruz. Kartpostallarda yazıldığı gibi, gözlerinizden öpüyor; hepinize içten selamlarımızı gönderiyoruz. 

Konuğumuz Gözdem Gürbüzatik ile Anadolu bağcılığının hafızasını konuşuyoruz. Anadolu'nun unutulmuş bağlarına dair yaptığı saha çalışmasından hareketle, yerel üzüm çeşitlerinin ve yüzyıllık asmaların şekillendirdiği kırsal dünyaların izini sürüyoruz. 

Konuğumuz Işıl Çokuğraş ile İstanbul’un alışılageldik tarih yazımı içinde çoğu kez gölgede kalan bekârları ve bekâr odalarını; merkezileşen yönetimin kentsel müdahalelerini ve marjinalite–mekân ilişkisini Geç Osmanlı İstanbul’u üzerinden konuşuyoruz.  

Konuğumuz Emre Dağtaşoğlu ile “eğlenmek” kelimesine bildik anlamının ötesinden bakıyor; gündelik hayatta çoğu zaman “hoşça vakit geçirmek” diye kullandığımız bu kelimenin, Türkçede daha eski ve daha derin anlam katmanlarını birlikte konuşuyoruz ve dilin yalnızca düşünceyi ifade etmediği, aynı zamanda düşünme biçimimizi de kurduğu fikrinden hareketle, “eğlenmek” kelimesinin tarihsel ve felsefi izini sürüyoruz. 

Konuğumuz Agâh Enes Yasa ile, insan ve su gücüne dayalı atölyelerden mekanize fabrikalara geçiş üzerinden 19. yüzyıl Bursa ipek sanayisinin erken kapitalist dönüşümünü; emek, enerji ve sermaye ilişkileri çerçevesinde konuşuyoruz.

Bu bölümde sıradan ama bir o kadar sıradışı, hikmeti minderinden büyük, tarihi ayaklarından uzun bir nesneyi konuşuyoruz: saraydan gündelik hayata uzanan yolculuğunda koltuğu.Yere çömelmeden tahta, tahttan berjer’e uzanan bu serüvende koltuk; bir yanda zanaatın, estetiğin ve sembol dilinin taşıyıcısı, öte yanda hiç eskimeyen bir politik gerilimin merkezi: “Kim oturacak?”Sahi koltuk, sen nasıl bir nesnesin?

Konuğumuz Aylin Tekiner ile; taş, tunç, kil, alçı ve polyester gibi malzemelerden yontularak, kalıba dökülerek ya da yoğrulup pişirilerek biçimlendirilen “yontu”nun—yani heykelin—Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihini ve kamusal alandaki simgesel rolünü konuşuyoruz. 

Konuklarımız Cem Bico ve Günay Erpul ile karbonu depolayan, suyu süzen ve yaşamı taşıyan toprağın bozulma süreçlerini ve farklı bozulum biçimlerini ele alıyor; bu tahribatın iklim, su ve tarımla kurduğu zincirleme ilişkiyi, toprağın sağlığını nasıl koruyup onarabileceğimizi konuşuyoruz. 

Konuğumuz İsmail Gezgin ile kaldığımız yerden devam ediyoruz. “Öte dünyanın haritası çizildikçe dünyevi düzen nasıl kuruluyor?” sorusunun peşine düşüyor; Kharon’un kayığında, inancın nasıl prosedürlere bağlanıp siyasallaştığını ve iktidarla kurduğu ilişkiyi konuşuyoruz. Bu bölümde özellikle cehennemin arkeolojisine odaklanıyoruz: Ceza, korku ve disiplinin nasıl bir dünya tasarımına dönüştüğünü izliyoruz. 

Konuğumuz İsmail Gezgin ile mezarların dilinden ölüm ritüellerini okuyor; insan–inanç ilişkisinin tarihsel dönüşümü üzerinden inancın en erken izlerini arkeolojinin sahasında sürüyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile kaldığımız yerden devam ediyor; Yavaş Ölüm belgeseli üzerinden yıkımın ardından yasın politikasını, umudun kolektif imkânlarını ve eylemin neden ertelenemez olduğunu konuşuyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile, “Kalkınma kimin için, yıkım kimin payına düşüyor?” sorusunun peşine düşüyoruz. Yavaş Ölüm belgeseli odağında, Elbistan Ovası’nda derinleşen ekolojik ve toplumsal yıkımı; buna eşlik eden yaşam, direniş ve umut ihtimallerini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile sokağın kadınlar için istisnai değil tarihsel olarak sürekli bir mekân olduğundan hareketle, Osmanlı’da avare kadınları ve 19. yüzyıl İstanbul’unda kadın yoksulluğunu, görünürlük ve hayatta kalma mücadelesini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile, erkek doktorların “modern tıp” adına kurduğu otoriteyle kadın ebelerin “ihtiyar acuze” diye değersizleştirilmesi ekseninde Geç Osmanlı’da kadın bedeni ve doğum politikalarını konuşuyoruz. 

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile Osmanlı emek tarihine toplumsal cinsiyet perspektifinden bakıyor; Cibali Reji Fabrikası’nda çalışan kadın işçileri konuşuyoruz. 

Konuğumuz Meryem Çakır Kantarcıoğlu ile Köy Kanunu ekseninde, Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e devlet–köy ilişkisnin dönüşümünü konuşuyoruz. Köyü; kırsalın yönetimi, nüfusun denetimi, tarımsal alanların düzenlenmesi ve halk sağlığı politikalarıyla birlikte ele alarak ulus-devletin kırsala nasıl yayıldığının izini sürüyoruz.

Keseden bohçaya, evrak ve okul çantasından plastik poşete uzanan geniş bir çizgide; modern hayatın vitrini ama aynı zamanda görünmez bir kuyusu olan çantayı konuşuyor; çantanın Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel izlerini ve toplumsal anlamlarını ele alıyoruz. 

Konuğumuz Eray Yılmaz ile “başın uzantısı” hâline gelen şapkayı; fötrden kaskete, melondan silindire uzanan biçimleriyle şapkanın Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.

Apaçık Radyo’nun 30. yılında, radyonun en kadim tanıklarından biri olan mikrofonu konuşuyoruz. Bu özel bölümde, mikrofonda o ilk ses yankılanıyor: “Merhaba Kâinat!”Bertolt Brecht’in “Söz ver bana susmamak için aniden” dizeleriyle, 30 yıldır kâinatın tüm seslerine, renklerine ve titreşimlerine Apaçık Radyo’ya selam gönderiyoruz.Çok yaşa Apaçık Radyo — hep açık kal!

Metropollerde görünmez kılınan; kırsalda hâlâ yaşamı sürdürülebilir kılan, yoksulluğun, dayanıklılığın ve kolektif hafızanın izlerini taşıyan sobayı ve sobanın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki yerini konuşuyoruz. 

Bu bölümde yazının kalıcılığıyla sesin uçuculuğu arasında, insanlık hafızasının en kadim tanığı kitabı konuşmaya devam ediyoruz. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan serüveninde kitap; kimi zaman bir güç aracı, kimi zaman bir direniş alanı, kimi zaman da düşüncenin özgürleştiği bir mecra… 

Bu bölümde, sözden yazıya uzanan yolculukta kitabı ve kitabın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki serüvenini konuşuyoruz.

Hakan Tosun anısına…İklim krizi ve turizm baskısının gölgesinde bir kıyı kasabasının sahneye dönüştüğü Kaş Tiyatro Festivali'ni, tiyatronun doğayla ve direnişle kurduğu bağı; sanatın nasıl bir ekolojik tanıklığa dönüştüğünü ve Kaş’ın sesinin sahneye nasıl taşındığını konuşuyoruz.

Mezopotamya’nın çamur surlarından Cumhuriyet’in kırmızı duvarlarına uzanan toprak ve emeğin iç içe geçtiği tuğlayı ve tuğlanın dünya ve Cumhuriyet tarihi konuşuyoruz. 

Bozcaada Uluslararası Ekolojik Belgesel Festivali’nin 12. yılına adım atarken, konuklarımız Petra Holzer ve Ethem Özgüven ile birlikte daha yavaş, daha yerel ve daha sahici bir dünyanın izini süren BİFED’i; ekolojik festival anlayışını, alternatif üretim ve paylaşım biçimlerini ve sinemanın doğayla kurduğu bağları konuşuyoruz.